Trump en Netanyahu’s aanval op Iran: hoogmoed van een grootmacht, in de nasleep van een massale opstand

Trump en Netanyahu begonnen op 28 februari een langdurige luchtaanval op Iran, omdat een massale opstand tegen de dictatuur van de ayatollah het land op zijn grondvesten deed schudden. Dat was in hun ogen een kans van eens in een generatie, die ze niet voorbij konden laten gaan. Hoewel de aanval volgens hen gericht is op het uitschakelen van de nucleaire installaties en de raketten voorraad van Iran, is het duidelijk dat ze ook de ondergang van het regime voor ogen hebben. Met hun gewetenloze verrassingsaanval – nota bene tijdens onderhandelingen – en de moord op de Iraanse hoogste leider Ali Khamenei in zijn woning, en op andere leiders van het regime en leden van zijn familie, hebben ze zich schuldig gemaakt aan ten minste drie ernstige oorlogsmisdaden: het beginnen van een aanvalsoorlog, aanvallen op de burgerbevolking en moord op de politieke en militaire leiders van een onafhankelijk land. Dit kan andere grootmachten overal ter wereld aanmoedigen iets soortgelijks te doen.

Het is niet verwonderlijk dat heel wat Iraniërs blij waren met de dood van de moordzuchtige Khamenei, die in januari opdracht gaf de opstand met geweld de kop in te drukken, wat tenminste zevenduizend mensen heeft leven heeft gekost, die het hadden gewaagd om democratie te eisen en een einde te maken aan de 47-jarige autoritaire heerschappij van de ayatollahs. Maar veel Iraniërs vragen zich nu af wat de leiders van de VS en Israël met hun land van plan zijn, met al hun opmerkingen over het vernietigen van de “kwaadaardige” Islamitische Republiek.

Iran opstand en oorlog

Amerika en Israël hebben in één klap niet alleen de hoogste leider van Iran, maar ook vele anderen in de top van het landsbestuur weten te vermoorden. Dat is een ongelooflijke technische prestatie, als je beseft dat de Iraanse leiders gewaarschuwd waren door soortgelijke precisie aanslagen in 2024 op de top van Hezbollah in hun geheime hoofdkwartier in Libanon en op vertegenwoordigers van Hamas in streng beveiligde regeringsgebouwen in Iran zelf.

Eind februari, begin maart dachten de VS en Israël dat de overwinning op hun tegenstanders in de regio binnen handbereik was, en dat het nu tijd was om ze, in de bloeddorstige woorden van Netanyahu, “af te maken”. Dat had natuurlijk alles te maken met de succesvolle moorden van 28 februari, maar meer nog met zelfoverschatting, niet alleen van het kleine Israël, maar ook van de gigantische supermacht de VS, de grootste militaire kolos die de wereld ooit heeft gezien. Want nog nooit in de geschiedenis hebben dit soort luchtaanvallen een regering omver kunnen werpen zonder het inzetten van westerse grondtroepen (zoals in Irak) of van goed georganiseerde gewapende opstandelingen (zoals in Libië).

Op dit moment probeert Trump in drie belangrijke regio’s de wereldmacht van Amerika uit te breiden: (1) Met een aantal grote marineschepen laat hij Venezuela en Cuba blokkeren, waardoor dit laatste land een tekort aan aardolie krijgt, die voor het functioneren van elke moderne samenleving onmisbaar is. (2) Hij is een conflict van onbepaalde tijd begonnen met Iran, dat negentig miljoen inwoners telt. (3) Om de Gazastrook te besturen na de Israëlische genocide heeft hij een “Vredesraad” opgericht, waaraan Israël, een aantal Arabische landen, de VS en nog een paar staten deelnemen, maar geen Palestijnen. Bovendien heeft Trump gezegd dat deze raad, waarover hij het exclusieve vetorecht heeft, een alternatief voor de Verenigde Naties zou kunnen worden.

Misschien denkt Amerika dat het Iran in het nauw heeft gedreven, en in dat land een massale opstand kan aansturen die qua omvang en reikwijdte alles overtreft wat het land sinds de revolutie van 1979 heeft meegemaakt. De werkelijk massale en vastberaden opstand van 2026 verenigde twee belangrijke stromingen: de meer op klasse gebaseerde plattelandsopstanden van 2017 en 2018-19 tegen economische misstanden, en de gigantische “Vrouw, Leven, Vrijheid”-beweging van 2022-23, die de strenge beperkingen van het regime voor vrouwen verenigde met onrust in twee regio’s van onderdrukte minderheden: Koerdistan in het noordwesten van Iran en de provincie Sistan en Baluchistan in het zuidwesten.

Het verzet was begin dit jaar dieper en volwassener geworden en omvatte zeer uitgebreide delen van de samenleving, waaronder de overgrote meerderheid van de werkende bevolking. In tegenstelling tot “Vrouw, Leven, Vrijheid” kwam deze golf van verzet echter niet met positieve slogans over de toekomst van Iran. Dat kwam gedeeltelijk door de zeer korte duur ervan, want na ruim een week sloeg het regime het verzet met veel bruut geweld neer. Maar het kwam ook doordat het land kampte met economische problemen, die veel heftiger waren dan tijdens de opstanden van 2017 en 2018-2019. De huidige economische ineenstorting van 2025-2026 raakt het regime in het hart en dreef een groot deel van de bevolking tot wanhoop. Daarom besloot het regime kennelijk dat het harder dan in het verleden moest optreden om de beweging in bedwang te houden.

Tegelijkertijd had de opstand tegen de Islamitische Republiek van begin dit jaar te maken met grote tegenstellingen. Zo steunden sommigen Reza Pahlavi, de verwende zoon van de in 1979 tot aftreden gedwongen sjah. Hij geniet deze steun ondanks zijn reactionaire anti-feministische, anti-Koerdische, pro-Trump en pro-Netanyahu standpunten. Maar omdat de Pahlavi’s al 47 jaar niet meer aan de macht zijn, en al de verschillende vormen van verzet er sindsdien nooit in zijn geslaagd meer vrijheid te veroveren, verlangen sommigen terug naar de ‘goede oude tijd’ en vergeten daarbij hoe onderdrukkend het bewind van de sjah toen was. Dit is gedeeltelijk te wijten aan manipulatie door buitenlandse media, om nog maar te zwijgen van de financiering door de VS en Israël, maar het weerspiegelt tegelijkertijd ook de rechtse, neo-fascistische ommezwaai die we in veel landen over de hele wereld zien, waarbij links het onderspit delft.

Maar gelukkig zijn er in Iran ook enkele echte kansen voor democratie en sociale rechtvaardigheid. Denk bijvoorbeeld aan de “Vrouw, Leven, Vrijheid”-beweging van 2022-23, die veel meer gemeen had met het wereldwijde linkse gedachtegoed dan met de ideeën van Pahlavi. Dit blijkt bijvoorbeeld uit de moedige studentendemonstraties van eind februari met een slogan die zowel tegen Pahlavi gericht was als tegen het regime van de ayatollah: “Geen monarchie, geen opperste leiderschap”.

Terwijl echter de massale beweging ondanks deze diepe tegenstellingen de afgelopen tien jaar aan kracht en diepgang heeft gewonnen, is het regime ook gewelddadiger geworden. De Revolutionaire Garde (soldaten van de ayatollah) en Basij militie (vrijwilligers onder leiding van de Revolutionaire Garde) zijn dit jaar veel brutaler en hartelozer opgetreden tegen de bevolking dan vroeger. Dat komt omdat de garde in de jaren 2010 lange tijd in Syrië heeft gevochten. Daar namen ze deel aan het vermoorden van ongeveer 500.000 mensen door het regime van Assad om de opstand van 2011 te onderdrukken, waardoor het tot 2024 aan de macht kon blijven.

Door de ineenstorting van het regime van Assad in 2024 door grote opstanden, corruptie en wanbeleid, de nederlaag van Hamas door de genocide campagne van Israël in Gaza vanaf 2023, en de heftige aanvallen van Israël op Hezbollah in Libanon in 2024, heeft Iran een paar belangrijke bondgenoten verloren en staat het er nu meer alleen voor dan ooit eerder in de afgelopen eeuw. Dit is bijzonder hard aangekomen bij het regime, omdat het nog maar drie jaar geleden veel invloed had in een groot gebied dat soms de “sjiitische halve maan” wordt genoemd, en dat zich van Irak via Palestina, Syrië en Libanon uitstrekte tot Jemen. Hoewel het huidige Iraanse regime nooit meer dan een mini-imperialistische macht geweest is, omdat zijn economie en leger nooit geweldig groot en sterk waren, leed het toch aan een soort van grote mogendheid hoogmoed. Eind 2024 gingen zijn dromen echter in rook op.

Dit alles bij elkaar gaf de Iraanse bevolking waarschijnlijk het gevoel dat het regime op zijn laatste benen liep. Na de opstand van begin dit jaar is de vijandigheid tussen de bevolking en het regime op een punt gekomen waarop er geen weg terug meer is. Het is nu waarschijnlijk onomkeerbaar. Maar hoewel velen op straat misschien denken dat het regime binnenkort zal vallen, is dat nog lang niet zeker. Het is namelijk nog niet zover dat delen van het leger zich aan de kant van de bevolking hebben geschaard. Dat betekent dat het regime voorlopig nog kan voortbestaan. Zoals gezegd, kunnen uitsluitend Amerikaanse en Israëlische luchtaanvallen het regime niet omverwerpen. Bovendien blijft het oorlogsdoel van de VS onduidelijk, vooral als je ziet dat ze in Venezuela een compromis hebben gesloten met een gedeelte van het regime van Maduro. Willen ze echt dat een massale opstand in Iran slaagt?

Hoe dan ook, de opstand in januari en de luchtaanvallen in februari en maart hebben duidelijk gemaakt dat Iran en de regio een echt keerpunt hebben bereikt. Namelijk (1) een nieuw niveau van massale onrust in Iran, het hoogste sinds de coronatijd; (2) een nieuw soort roekeloos, gewelddadig en fascistisch getint imperialisme, dat met angstaanjagende nieuwe elektronische informatieverzameling en hypermoderne moordwapens openlijk uit is op overheersing en zelfs gewelddadige verovering om zich meester te maken van van bepaalde grondstoffen.

Hoewel we ons aan de ene kant moeten richten op de nieuwe ontwikkelingen, kunnen we aan de andere kant blijven vertrouwen op de oude principes van links, zoals steun voor de emancipatie van vrouwen, onderdrukte etnische en seksuele minderheden en de arbeidersklasse als geheel; en anti-imperialisme en steun voor nationale onafhankelijkheid. Laten we ons blijven richten op een samenleving zonder dictators, koningen en almachtige godsdienstige leiders, niet alleen in de staat, maar ook in onze families en gemeenschappen en op onze werkplekken. Dat kunnen we alleen bereiken met een humanistische afschaffing van het kapitalisme. Wat betreft Iran betekent dit dat we ons krachtig verzetten tegen zowel de wrede aanvallen van de VS en Israël als tegen het reactionaire, ayatollah regime van de Islamitische Republiek.

Kevin B. Anderson

Het oorspronkelijke artikel “Trump and Netanyahu’s Lurch into Iran: Imperial Hubris in the Wake of a People’s Uprising”verscheen op 1 maart op de website vanThe International Marxist-Humanist. Vertaling en bewerking: Jan Paul Smit.

Verder lezen

• “This Is Not a Regime Change War. Iran Is Being Pushed Toward State Collapse”.
• “Israel’s War of Regional Supremacy Will Not End With Iran”.
• “Teetering on the Brink of Genocide: Why Netanyahu is Keen on Prolonging the Gaza War”.