Marcia Luyten en Arnaud Orain: twee imperialistische handen op één kapitalistische buik

“Handel en oorlog zijn vermengd in het 17e-eeuws kapitalisme van de VS en China. Europa slaapt rustig verder…”, schrijft Marcia Luyten op Bluesky, met een link naar haar recente column in De Volkskrant: “Europa is de laatste plek waar de markt heilig is. Er staat een ander spel op de wagen en dat heet roofkapitalisme.” Mensen die dat stukje met lof bezaaien hebben denk ik alleen de titel gelezen. Marcia Luyten schrijft een betoog voor kolonialisme en imperialisme, en oogst (vooralsnog) enkel applaus. Dat moet anders.

Om te beginnen: wat Luyten voorschrijft is imperialisme. Ze stelt zich Europa voor als een “goedaardige” kapitalist die op basis van realpolitik verovering steunt van vazalstaten, op voorwaarde dat ze ‘progressieve’ wetten aannemen. Hier zou het eigenlijk al klaar moeten zijn.

Het is de meest naïeve vorm van imperialisme-apologie, die van de “beschavingsmissie”. Het idee dat Europa overal mag roven, omdat er zogenaamd “beschaving” gebracht wordt.

Die “beschavingsmissie” (ook wel bekend onder de racistische term “white man’s burden”) hield in feite in dat landen werden klaargestoomd voor kapitalistische extractie. Dit betekende de genocidale vernietiging van lokale cultuur en economische structuren.

Dat idee van de “beschavingsmissie” bestond vooral als een rechtvaardiging, zodat liberalen door konden gaan met de kapitalistische en genocidale exploitatie. Onder het mom dat de diefstal van grondstoffen en politieke overheersing eigenlijk iets goeds was.

Het zijn ook de mensenrechten die als eerste sneuvelen bij dit soort imperialisme. Want wat als de lokale bevolking niet wil dat European hun grondstoffen stelen? Dan krijg je organisaties als SAVAK in Iran, die met steun van de CIA de oppositie vermoorden.

Voor imperialisten zijn juist instabiele dictaturen goede bondgenoten, want die hebben constant buitenlandse hulp nodig om overeind te blijven. Tegelijkertijd zijn dat soort dictators het meest bereid om hun bevolking dood te werken zodat Europa goedkoop die grondstoffen kan jatten.

De voorwaarde van Luyten, dat Europa als voorwaarde zou stellen dat kinderen in het door oorlog geteisterde Kivu naar school zouden moeten, is daarom zo extreem naïef. Het doel is exploitatie. Daarbij vallen slachtoffers.

Waarschijnlijk krijg ik het verwijt dat deze beschuldigingen extreem ernstig zijn, en dat Luyten dit allemaal niet zegt te willen. Nee, natuurlijk zegt ze dat niet, maar dit is wel wat ze voorstaat. Dat zij niet alle consequenties wil overzien, ontslaat haar niet van verantwoordelijkheid.

In haar stuk baseert Luyten zich op Arnaud Orain, een Franse econoom die schrijft over roofkapitalisme. Het verschil is dat Orain het roofkapitalisme als iets slechts ziet, en Luyten er groot fan van is. Maar naast dat verschil delen ze grote gelijkenissen.

Orain omschrijft neo-liberaal kapitalisme namelijk als een “utopie”. “Iedereen kon welvarend en rijk worden”, schrijft hij over neo-liberalisme. Dat zet hij af tegen “eindigheidskapitalisme”, waarin iedereen alleen maar van elkaar steelt. Deze stelling is een academische klucht.

Kapitalisme is namelijk altijd extractief geweest. Het creëert zogenaamde ‘welvaart’ door te stelen. Dat betekent extractie uit het globale zuiden (die na het officiële einde van kolonialisme gewoon is doorgegaan), maar ook uit mens en milieu: roofkapitalisme op de planeet.

De eerste academici die het kapitalisme bestudeerden, erkenden al de uitbuitende aard van het systeem. De aard van kapitalisme is dat arbeiders minder loon krijgen voor het goed dat zij maken of de dienst die zij leveren dan dat het waard is.

Daarnaast is er nog diefstal zoals huur, waarbij huurders onder dreiging van staatsgeweld gedwongen worden enorme bedragen over te maken aan huisbazen, puur en alleen om ergens te mogen wonen. Dat een utopie noemen, waarin iedereen rijk kan worden, is belachelijk.

En ook tussen landen is uitbuiting nooit opgehouden. De afgelopen tachtig jaar nam het kolonialisme een andere vorm aan. Via organisaties als de Wereldhandelsorganisatie wisten landen als Nederland de grondstoffen van andere landen in handen te houden.

Of via bilaterale investeringsverdragen. Eén land investeert in een ander land, en in ruil voor dat geld moet een land vriendelijke wetgeving maken voor de bedrijven die komen investeren. Zoals slechtere bescherming voor werkers.

Of het Internationaal Monetair Fonds, dat geld leent aan landen in ruil voor enorme bezuinigingen op hun sociale zekerheid. Bezuinigingen die zorgen dat mensen steeds meer afhankelijk worden van werkbazen, iets dat investeerders goed uitkomt.

En als dat allemaal niet werkte, dan staat altijd nog militaire macht open. Zoals de VS in Zuid-Amerika, of de VS en het VK in Iran, of de invasie van Irak en Afghanistan, of de staatsgreep in Chili die Pinochet aan de macht bracht. Was dat geen roofkapitalisme?

Dat “roofkapitalisme” dat Orain omschrijft is helemaal geen breuk met neo-liberaal kapitalisme. Neo-liberalisme verwerpt juist het laissez-faire kapitalisme. Volgens neo-liberalen moet de staat grote staatsingrepen doen, maar puur ten gunste van kapitalisten.

Wat Orain ziet, is eenvoudigweg Césaires boemerang: de exploitatie die wereldwijd is toegepast (ook op de Nederlandse werkende klasse) wordt steeds meer toegepast op welgestelde, westerse mensen, die voorheen baat hadden bij die exploitatie.

Dat is het gevaarlijke van bejubelde boeken als die van Orain. Het is in feite kapitalistische en imperialistische apologie: proberen het zogenaamd ‘echte’ kapitalisme te onderscheiden van de ontwikkelingen die nu gaande zijn. Maar dat kan niet. Het is de ontwikkeling van hetzelfde systeem.

Daarin zijn Luyten en Orain gelijk: ze verdoezelen feiten over imperialisme om imperialisme te verdedigen. Luytens een neo-koloniaal imperialisme met een “beschavingsmissie”, Orain het imperialisme van de tweede helft van de twintigste eeuw, maar allemaal onderdrukking en exploitatie.

En het zegt veel over Nederland dat mensen in hun vrije tijd dit soort dingen moeten uitzoeken en uitschrijven, terwijl alle betaalde krachten dit soort gruwelijke politiek en leugenachtige analyses met groot applaus ontvangen.

Bo Salomons

(Dit artikel verscheen eerder als draadje op Bluesky.)