Nieuwe samenwerking van Sahel-landen

Het is al tientallen jaren onrustig in de dorre Sahel-regio, die acht landen omvat en zich uitstrekt van de woestijn in het noorden tot de savanne in het zuiden. De Sahel-landen hebben moeite de rust te bewaren in dit gebied dat geteisterd wordt door de zich uitbreidende woestijn, armoede en gewelddadig extremisme. Zij hebben de afgelopen vijf jaar te maken gehad met een hele serie militaire staatsgrepen en opstanden. In mei 2021 grepen soldaten de macht in Mali, in september 2022 in Burkina Faso en in juli 2023 in Niger. De leiders van deze staatsgrepen zijn allemaal militairen die beweren de vrede in dit gebied terug te zullen brengen door de jihad-strijders te verslaan.

Een nieuwe koers van Burkina Faso, Mali en Niger geeft de Sahel-regio en daarmee Afrika een ander gezicht. In september 2023 richtten deze drie landen de Alliance des États du Sahel (AES, Unie van Sahelstaten) op als een militair pact tot wederzijdse verdediging en onderlinge afstemming van hun buitenlandbeleid. Na de vaststelling van een handvest in mei 2024 kwamen de leiders van de drie landen juli 2024 in Niger bijeen voor hun eerste top. De oprichting van de AES en de nieuwe samenwerking konden rekenen op enthousiaste steun van de bevolking van de lidstaten. De straten van Niamey, de hoofdstad van Niger, stonden vol met aanhangers van de drie militaire leiders.

Artikelen over de Sahellanden
“Sahel en Libië: “Afrikaanse Jacquerie” en militaire stuiptrekkingen van de EU”
“Wat er gebeurt in Niger is helemaal geen doodgewone staatsgreep”
“President Goïta’s cadeaus aan de opstandelingen in Mali”
“Nieuwe samenwerking van Sahel-landen”

De AES-landen hadden zich januari 2024 al gezamenlijk teruggetrokken uit de Economic Community Of West African States (ECOWAS, Economische Gemeenschap van West-Afrikaanse Staten) uit protest tegen diens strafmaatregelen vanwege de staatsgrepen. Deze breuk heeft tot veel onenigheid geleid tussen de twee blokken, die elkaar beschuldigen van het ontwrichten van de regio. Deze vijandige sfeer komt hun economische en diplomatieke samenwerking natuurlijk niet ten goede. Momenteel heffen beide organisaties nog steeds geen invoerbelasting op elkaars producten en mag iedereen zich vrij vestigen in een van de andere aangesloten landen, maar dit zou kunnen gaan veranderen als de ECOWAS besluit tot verdergaande maatregelen. De AES-leden hebben ondertussen hun toevlucht genomen tot aparte handelsovereenkomsten met verschillende landen.

ECOWAS heeft van oudsher de rol van bemiddelaar gespeeld bij conflicten in de regio. Met haar militairen, politieagenten en burgers, die klaar staan om in te grijpen, kan zij onmiddellijk in actie komen als dat nodig is. Door een eigen gezamenlijke strijdmacht van vijfduizend militairen op te richten, denkt de AES het op dit gebied zonder de ECOWAS te kunnen stellen. Maar nu het geweld van jihad-strijders en lokale groepen met name in Mali en Burkina Faso toeneemt, lijken die vijfduizend niet voldoende om de bewoners van dit uitgestrekte gebied te beschermen. De breuk met ECOWAS is in dit opzicht gevaarlijk, omdat die de strijdgroepen een kans biedt om hun invloed uit te breiden.

Het idee van de AES van Afrikaanse onafhankelijkheid spreekt de jongere generatie in de Sahel-regio aan, die verlangt naar een einde van het neo-koloniale tijdperk. In 2025 toonde Togo belangstelling om zich bij de AES aan te sluiten. Ook Tsjaad overweegt dit en de president van Benin heeft onlangs een bezoek gebracht aan Burkina Faso en Niger, waarbij samenwerking met de AES op de agenda stond. Tot nu toe hebben de grote beloften van de AES-leiders nog niet geleid tot veel tastbare resultaten. De unie is op dit moment vooral het symbool van de wens tot verandering.

Alle drie de lidstaten van de AES zijn voormalige Franse koloniën, en tot voor kort oefende Frankrijk een sterke diplomatieke, politieke en culturele invloed op hen uit. Er waren ook heel wat Franse soldaten in de Sahellanden aanwezig, met bases in Niger, Burkina Faso, Mali en Tsjaad om opstanden te bestrijden en het geweld tegen de bewoners te beperken. Maar toen na vele jaren geen duidelijke verbetering optrad, begon de lokale bevolking te protesteren tegen de aanwezigheid van de Franse troepen.

Groeiende invloed Rusland

In 1960 was Mali onafhankelijk geworden, maar Frankrijk bleef haar voormalige kolonie behandelen als een onvolwassen kind. De nieuwe generatie heeft daar schoon genoeg van. We zien nu dat voormalige koloniën de banden met arrogante, autoritaire voormalige heersers verbreken en op zoek gaan naar nieuwe bondgenootschappen gebaseerd op gelijkheid en een eerlijke samenwerking. Rusland voelde het groeiende anti-Franse sentiment in de regio goed aan en had het nadrukkelijk over “gelijkwaardigheid”, wetend dat dit de nieuwe generatie leiders zou aanspreken. Het vertrek van de Franse troepen heeft een leegte achtergelaten die Russische huurlingen van de Wagnergroep hebben opgevuld. In 2023 heeft Rusland de deze groep opgenomen in het Africa Corps, dat onder het ministerie van Defensie valt. Deze militairen ondersteunen de nieuwe AES-regeringen in hun strijd tegen de extremistische opstandelingen en lokale verzetsgroepen en versterken zo Ruslands politieke en diplomatieke invloed in deze landen.

De Russische militaire steun blijkt echter de veiligheid in de AES niet te hebben vergroot. In 2023 vielen er meer dan achtduizend doden bij interne conflicten in Burkina Faso alleen al. In Mali voerde het leger, met steun van het Afrika Corps gewelddadige aanvallen uit die weinig opgeleverd hebben. De AES-landen tellen meer dan drie miljoen vluchtelingen als gevolg van alle gevechten. Globaal nam het geweld in 2024 in de AES met negen procent toe ten opzichte van 2023 en met 37 procent ten opzichte van 2021.

Deze alsmaar voortdurende conflicten in de Sahel komen voort uit haar geschiedenis, het lokale politieke beleid en de verschillen tussen de diverse inheemse bevolkingsgroepen. Alleen uitgebreid intern overleg kan de onenigheid oplossen en verdere botsingen voorkomen. Slecht bestuur, klimaatverandering en armoede hebben de tweedracht verergerd. De plaatselijke machthebbers kunnen de opstanden niet stoppen zonder deze onderliggende oorzaken aan te pakken. Wrok tegen de Fransen is begrijpelijk gezien hun vroegere kolonialisme, maar het omarmen van een nieuwe buitenlandse partner zonder de eigen nationale belangen goed te beschermen, biedt geen uitkomst. Rusland is actief in West- en Centraal-Afrika vanwege zijn concurrentiestrijd met de Verenigde Staten en China. De AES, die militaire steun van Rusland nodig heeft, zou wel eens een pion kunnen worden in de mondiale machtsstrijd zonder vrede te bereiken in hun onrustige gebieden.

In haar tweede jaar bevindt de AES zich momenteel in het middelpunt van diplomatieke en wereldwijde verschuivingen. De unie zou het startpunt kunnen vormen voor een nieuwe aanpak van overleg in de Sahel, gebaseerd op gelijkheid en onafhankelijkheid. Eén land blijkt nu al bereid te zijn om zich aan te sluiten, en wie weet volgen er meer. Uitbreiding van de unie zou haar aanzien en haar kracht kunnen vergroten en haar militair optreden effectiever kunnen maken om veiligheid te bieden aan de bevolking. Daarentegen kan haar groei ook de concurrentie met ECOWAS vergroten, waardoor de regionale spanningen zouden kunnen toenemen.

Kortom: de AES kan een nieuwe, positieve ontwikkeling in gang zetten gebaseerd op gelijkheid en onafhankelijkheid, mits zij de onderliggende oorzaken van het huidige geweld serieus aanpakt. Anders zal zij het volgende regionale samenwerkingsverband zijn dat weinig bereikt.

Deborah Ndjerareou

Het oorspronkelijke artikel “Redefining Sahelian diplomacy” verscheen maart 2025 in Africa is a Country. Vertaling en bewerking: Jan Paul Smit.