MiGreat: de overheid neemt geen verantwoordelijkheid voor de opvangcrisis in Ter Apel en laat dat aan ons over

Al meer dan drie weken zijn activisten van de actie- en steungroep MiGreat opnieuw elke dag aanwezig op het veld voor aanmeldcentrum Ter Apel. Zij zijn getuige van de misstanden die de overheid veroorzaakt door de eigen zorgplicht niet na te komen. Sinds COA heeft aangekondigd dat men alleen nog maar “de meest kwetsbare mensen” meteen onderdak geeft, moeten elke dag meer dan honderd vluchtelingen in alle weersomstandigheden buiten blijven. ‘s Nachts worden vluchtelingen van hot naar her gesleept met pendelbussen. Wie laat aankomt, slaapt buiten. MiGreat brengt een klein beetje menselijkheid in een onmenselijk systeem. Waar de overheid verzaakt, biedt de actiegroep noodhulp en een luisterend oor. En MiGreat strijdt ook voor meer opvang, want alleen de overheid kan deze crisis oplossen.

Op Instagram schrijft MiGreat: “Hoewel de instellingen in Ter Apel beweren dat ze alles onder controle hebben, zien ze het grootste deel van de onmenselijkheid, chaos en wanhoop over het hoofd die zich voordoen zodra hun dienst erop zit. Wij zijn hier al vanaf dag één, als een pleister op een probleem waar de staat zich mee bezig zou moeten houden (en beweert zich mee bezig te houden). We hebben mensen gezien met blauwe plekken als gevolg van politiegeweld, van wie werd gezegd dat ze probeerden ‘voor te dringen’. Mensen hebben ons verteld dat ze uit de opvang zijn gezet, omdat ze hun woede toonden over de manier waarop ze werden behandeld. We blijven vechten. Niet alleen in Ter Apel, maar op straat in het hele land.”

Nadia van MiGreat, met wie ik eerder deze week een gesprek had, was vorige week veldcoördinator, wat betekende dat ze de hele week in Ter Apel aanwezig was, ‘s nachts op het veld om tenten uit te delen en overdag om boodschappen te doen. “Maar ook nu ik thuis ben, ben ik er nog elke dag mee bezig”, vertelt ze. Er zijn al drie weken elke dag dag- en nachtdiensten, waarbij naast de veldcoördinator vrijwilligers met de net aangekomen vluchtelingen praten, hen een hart onder de riem steken, en uitleggen wat er aan de hand is. Die vrijwilligers laten hen hun telefoon opladen, of familieleden bellen. ‘s Nachts delen ze tenten uit voor de vluchtelingen die volgens COA buiten moeten slapen. “Je wilt dat dit werk niet nodig is”, zegt Nadia, “je wilt het daarom eigenlijk niet moeten doen”. De beveiliging en COA hebben volgens haar “een koude afstandelijke houding. Er wordt geen empathie getoond. Mensen krijgen een heel klein slaappakketje, maar er is geen duidelijke uitleg. Buiten Engels is er niet eens vertaling.”

“De sfeer op het veld is heel fijn, en het is mooi om een beetje menselijkheid te kunnen bieden. We voetballen met mensen, we spelen domino, alles om de wachtperiode dragelijker te maken.” Want niet iedereen mag naar binnen. In een van de rijkste landen ter wereld zitten vluchtelingen buiten op een grasveld te wachten. Ook als er een storm is zoals laatst, of een hittegolf zoals nu en een paar weken geleden. Naast een paar “partytenten” van het Rode Kruis waar mensen kunnen schuilen tegen de barre weersomstandigheden, is er niets. Ter Apel is “overvol” volgens COA; er zitten 2.300 mensen in de opvang, waar er maar plek is voor 2.000 mensen. Daarom laten ze anderen buiten staan.

MiGreat vandaag op Instagram: Wat gebeurt er in Ter Apel tijdens een storm?

Gisteren werden recordtemperaturen bereikt. Maar toen de avond viel, kwamen ook de onweersbuien. We zeggen het al weken: iedereen die na de laatste bus naar de opvang aankomt (tussen 21:00 en 23:00 uur) krijgt niets. Geen opvang, geen toegang, geen warme kleding, soms niet eens een uitleg. We hebben iedereen gewaarschuwd die we konden bereiken, maar er veranderde niets. Maar gisteravond, tijdens onweersbuien die zo hevig waren dat ze de vaste overkappingen bijna wegbliezen, mensen buiten laten staan is onvoorstelbaar wreed. En gevaarlijk. Ons team bleef urenlang op het veld, storm na storm. De zes mensen die aankwamen konden nergens anders heen. Twee van hen waren kinderen. Bomen vielen om. Tenten en overkappingen werden vernield. Kleding was doorweekt. Terwijl officiële instanties om 21:00 uur hun werkdag afsluiten voor een rustige nachtrust. Het aantal mensen dat buiten moet slapen neemt af, en daar mogen we blij mee zijn (en trots op zijn!). Maar de kille ontmenselijking en het gebrek aan empathie die deze overheid in staat stellen om kinderen die hier veiligheid komen zoeken tijdens een onweersbui buiten te laten staan, worden niet minder. Het systeem is verrot tot in de kern. We hebben jullie nog steeds nodig. In Ter Apel. Met donaties. Door betere oplossingen te eisen. Opvang is een mensenrecht. Asiel is een mensenrecht. Menswaardige behandeling is een mensenrecht. Migratie is een mensenrecht.

Zondebokpolitiek

Het is niet alsof deze noodsituatie uit de lucht komt vallen. Deze opvangcrisis is bewust gecreëerd. Al jaren wordt de noodklok geluid over de bezettingsgraad van Ter Apel, maar de overheid weigert om dat op te lossen. Nee, het draagvlak voor opvang wordt door rechtse politici expres steeds verder ondergraven, waarbij de crisis in Ter Apel wordt gebruikt om voor nog minder opvang te pleiten. Niet alleen is de structurele opvang al jarenlang voortdurend afgebouwd, ook zijn er slechts kortlopende opvangcontracten met gemeenten afgesloten. Die contracten lopen dus telkens af waardoor locaties moeten worden verplaatst. En door de hetze die extreem-rechts voert tegen vluchtelingen, is er meer tegenstand bij het openen van nieuwe opvangplekken. Ook wordt de Spreidingswet nog steeds niet uitgevoerd. Deze wet, die zou moeten regelen dat de opvang eerlijker over het land wordt verdeeld, is in haar korte geschiedenis telkens tegengewerkt, vertraagd, ontmoedigd, voortdurend in twijfel getrokken, en dat alles ook door coalitiepartijen. Ondertussen regelen gemeenten geen opvang, maar zwichten ze voor geweld en bedreigingen van extreem-rechtse meutes. En ook de staat heeft nog steeds niet van haar bevoegdheid gebruik gemaakt om locaties “aan te wijzen”.

Daarnaast blijven plekken in azc’s langer bezet, omdat gemeenten te weinig reguliere woningen beschikbaar stellen voor vluchtelingen mét verblijfsvergunningen. De overheid heeft het zelfs bij wet verboden gemaakt om vluchtelingen voorrang te geven op woningen, ondanks de kritiek van de Raad van State en het College voor de Rechten van de Mens dat dit ongelijkheid en discriminatie in de hand zou werken. De overheid heeft dus aan alle kanten verzaakt, en nu is na 2022 én 2024 opnieuw het punt bereikt dat vluchtelingen bij Ter Apel op het grasveld moeten wachten. Nadia: “Een van de meest kwetsbare groepen lijdt hieronder het zwaarste. En zij verdienen dat niet!” Nee, want vluchtelingen hebben part noch deel aan de woningcrisis, die net als de vluchtelingenopvangcrisis ook is veroorzaakt door rechts afbraakbeleid. Politici gebruiken vluchtelingen daarbij als zondebokken.

De eisen van MiGreat:

1. Zorg voor meer registratiemogelijkheden voor pas aangekomen asielzoekers.
2. Gemeenten moeten voldoen aan de Spreidingswet en in het hele land meer opvangcapaciteit creëren.
3. Pak de huisvestingscrisis aan, maak van migranten geen zondebok.
4. Verminder de arbeidsbeperkingen en beperkingen op secundaire verplaatsingen voor nieuwkomers en mensen zonder papieren.
5. Investeer in duurzame huisvestingsoplossingen en maak een einde aan het paternalistische kampensysteem.

Tosti-apparaat

Over het algemeen worden vrouwen, kinderen en ouderen wel direct in Ter Apel opgevangen. Gisteren, zie het bovenste kader, ging dat al mis. En de angst is dat ook dat nog vaker gaat gebeuren als de druk nog hoger wordt. Zieke mensen zouden weliswaar theoretisch naar binnen mogen, maar wie checkt dat als ze buiten op het veld verblijven? “Laatst was er een man”, vertelt Nadia, “die naar het ziekenhuis was geweest, maar toen hij terugkwam in Ter Apel, mocht ook hij niet naar binnen”. De pendelbussen rijden maar tot 11:00 uur ‘s avonds. “Kom je daarna aan, dan strand je op het veld.” En dan zijn er alleen nog maar mensen van MiGreat aanwezig. Want “het Rode Kruis pakt alles in na de laatste bus en gaat weg. Er was op een dag iemand met diabetes die laat aankwam. Het was puur geluk dat juist die dag een receptioniste dienst had die wel wat wilde doen. Dat is echt een schat van een mens. Zij houdt brood en water achter als het Rode Kruis vertrekt. Ze had zelfs een tosti-apparaat meegenomen om de broodjes iets eetbaarder te maken. Dus gelukkig konden we de man met diabetes wat te eten geven om het suikerpeil in zijn bloed wat op te hogen. Dat had makkelijk een noodsituatie kunnen worden. Gelukkig dat deze receptioniste juist toen aan het werk was, want anderen doen dit niet.”

MiGreat op 12 juni op Instagram:

21:00 uur. Ongeveer 70 mensen wachten op het veld, sommigen al meer dan 13 uur. We worden verteld dat de eerste bus naar de nachtopvang later zal komen. Dit was opzettelijk, COA verwachtte meer mensen binnen te kunnen laten, maar dat gebeurde niet.
21:20 uur. Nog meer mensen komen aan, maar er is nog steeds geen bus. De tenten zijn niet genoeg om iedereen droog te houden en er staan nog steeds mensen op de bus te wachten in de regen. Het veld begint naar riool te ruiken.
21:30 uur. Mensen die door hun advocaten verteld zijn naar Ter Apel te komen voor het einde van de dag, omdat ze te maken zouden krijgen met onrechtvaardigheden onder het nieuwe EU pact, komen aan. Maar de IND sloot al om 18:00 uur. Het is te laat.
22:15 uur. De eerste bus naar de nachtnoodopvang komt aan, maar niet iedereen kan mee. We horen dat er geen chauffeur is voor een tweede bus, en dus zullen er mensen op het veld moeten blijven.
22:35 uur. COA laat acht buiten achtergelaten mensen naar binnen.
00:15 uur. Er komt nog een persoon aan. Er is geen pendelbus om hem naar de noodopvang te brengen, en hij mag ook niet naar binnen. We horen dat de bus naar Ter Apel ook kapot is en er dus niemand meer zal aankomen vanavond. Dit betekent dat er misschien ook mensen gestrand zijn in Emmen bij de bushalte.
00:45 uur. De bus uit Emmen komt aan, vol met mensen. Sommigen van hen wonen in het asielzoekerscentrum en mogen naar binnen. Drie anderen mogen naar binnen, twee jongeren en een oudere. De beslissing wordt gemaakt door vragen schreeuwende beveiliging. Er ontstaan woordenwisselingen tussen de beveiliging en de mensen in de regen. Sommigen hebben urenlang gereisd; ze zijn moe, hebben het koud en hebben honger. De procedure is onbegrijpelijk en ze snappen er niets van. Het enige wat ze te horen krijgen is dat ze buiten in het veld moeten slapen. Niemand neemt de moeite om uit te leggen wat er aan de hand is; tegen de een werd gezegd dat hij ‘slecht opgevoed’ was… een ander werd ‘ondankbaar’ genoemd. Ons team zet tenten, matjes en slaapzakken klaar.

In de praktijk worden mensen zo’n twee nachten niet toegelaten in Ter Apel. Overdag verblijven mensen op het veld, en ‘s avonds komen de pendelbussen. De tijden daarvan verschillen. Bij noodweer soms om zes uur ‘s avonds. “Maar het Rode Kruis en het COA zien ‘noodweer’ anders dan wij”, aldus Nadia. “Het is een vernederende situatie. Mensen moeten in een lange rij gaan staan, met al hun spullen, soms in de stromende regen. De handhaving roept hen per twee naar voren, en zijn daarbij erg belerend. Het lijkt wel een checkpoint in Palestina.” Nadia vertelt dat de kwaliteit van de noodopvangen erg wisselt. Zo zijn er locaties waar het licht tot half twee ‘s nachts aanblijft, dan enkele uren uitgaat en om half zes ‘s ochtends alweer aangaat. Vaak gaat het om hallen met veldbedden, soms met gordijnen ertussen om de schijn van privacy te geven, soms ontbreekt zelfs dat. “Mensen slapen daardoor nauwelijks, zijn vanaf zeven uur ‘s ochtends weer terug op het veld. Onder alle weersomstandigheden moeten ze dus overdag de hele dag op het veld wachten. Terwijl ze meestal al een heel zware reis van maanden achter de rug hebben. Mensen weten niet wat er gaat gebeuren, of ze begrijpen het niet, omdat het niet goed wordt uitgelegd. Er is veel onzekerheid. Op de tweede dag worden ze naar binnen geroepen voor een gesprek, en daarna weer naar buiten gestuurd, weer wachten op de bus voor de nachtopvang.”

Sommige vluchtelingen, vertelt Nadia, “blijven naar buiten komen overdag”. Ook als ze ondertussen zelf wel worden opgevangen. “Met name één man, hij komt elke dag. Hij helpt met het uitladen van de auto’s, en het opzetten van de tenten. Hij vertaalt tussen de vrijwilligers en de andere vluchtelingen. Wij kunnen het niet zo goed uitleggen als hij, het is niet onze ervaring. Hij heeft het net meegemaakt om als vluchteling aan te komen in Ter Apel, en hoe het COA dan met je omgaat. Hij en ook andere vluchtelingen kiezen ervoor om anderen hier ook mee te helpen, want ze snappen elkaars situatie.” Nadia heeft het idee dat de inwoners van het dorp Ter Apel, dat op een flinke wandelafstand ligt van het aanmeldcentrum, gewend zijn aan het centrum. “Ik ben zelf van kleur, en ik vond het de eerste keer spannend om daar boodschappen te gaan doen. Maar iedereen was vriendelijk en ik voelde me welkom. Mensen die langsrijden op de snelweg, die niet perse uit deze regio komen, die zijn onvriendelijk. Ze toeteren, en soms roepen ze uit het raampje: ga terug naar je eigen land.”

Territorium afbakenen

MiGreat zag dat de aantallen vluchtelingen die buiten moeten slapen tot voor kort steeds groter worden. Eerst waren het vijf of zes mensen per nacht, maar dat liep op tot tien. En begin deze week opeens twintig mensen. Met de implementatie van het EU- migratiepact wordt de extra opvanglocatie in Budel gesloten voor het eerste deel van de asielprocedure. Dat zou nog meer druk op Ter Apel kunnen gaan betekenen, en dus mogelijk nog meer mensen op straat. Maar door de overheid wordt de crisis in Ter Apel “genegeerd of gebagatelliseerd”, aldus Nadia. “Er wordt gedaan alsof er niet zoveel aan de hand is.”

COA geeft mensen een minuscuul slaappakket, met slechts een foliedeken. Van MiGreat kunnen buitenslapers een tent krijgen voor de nacht. Dat deden mensen van MiGreat in 2022 ook, maar toen werden ze hierin ernstig tegengewerkt. Tenten werden afgepakt en activisten werden bedreigd met boetes en zelfs met gevangenisstraf voor het bieden van noodhulp. Na een vernietigend rapport van de Nationale Ombudsman hierover is dat veranderd. Nu geen verhalen meer over in beslag genomen tenten. Maar het maakt wel enorm uit welke handhaver er dienst heeft, zegt Nadia. “Er zijn er die heel vriendelijk zijn. Als auto’s met hulpgoederen komen laden en lossen en daarbij kort stoppen op het fietspad, dan is dat meestal geen probleem. Maar sommige beveiligers willen hun territorium afbakenen en komen ons met boetes bedreigen. Als we zware tien-liter jerricans moeten sjouwen, dan zijn het díe beveiligers die hun schouders ophalen en zeggen ‘dat is jullie probleem’. De gemeente gedoogt de tenten. Eigenlijk moeten ze om acht uur ’s ochtends zijn ingepakt, maar dat is niet realistisch als vluchtelingen al heel vroeg naar binnen worden opgeroepen bij het IND-loket. Daar doet de gemeente dan weer niet moeilijk over. Maar dat is het dan ook. De gemeente doet verder zelf niets. Bij alle organisaties die aanwezig zijn, COA, de beveiliging, de gemeente, het Rode Kruis, zijn er mensen die sympathiek zijn, maar van hen horen wij dat ze van bovenaf niet de ruimte krijgen om meer te doen. Door het gehele overheidsapparaat wordt geen verantwoordelijkheid genomen voor deze opvangcrisis. Zij laten dat over aan ons, als vrijwilligers.”

Wat kun je doen?

Zet jouw gemeente onder druk om meer vluchtelingen op te vangen! Schrijf een mail, ga naar een (slaap)protest, zoals die deze week in Deventer, organiseer je samen met anderen. Want het is de overheid die deze crisis moet oplossen. Wijs gemeenten op hun zorgplicht, op de Spreidingswet, en op uitspraken die stellen dat iedereen recht heeft op een dak boven het hoofd en menselijke waardigheid. En steun MiGreat door geld of spullen te doneren.

Mariët van Bommel