Collectieve Boerderijen: Waardevolle Openingen In Het Agro-Industriële Model

Een zekere huiver kan zich van iemand meester maken bij het lezen van de term ‘collectieve boerderij’. Met die huiver zit je dan in de Sovjet-Unie van weleer. Voor dat instituut was het woord kolchoz in gebruik,  een landbouwcoöperatie. In feite gaat het naar het woordgebruik nog steeds om een dergelijk instituut. Het huiveringwekkende dat er via de Sovjet-Unie aankleeft, heeft Stalin bewerkstelligd door de gedwongen collectivisatie van de agrarische activiteit. De collectieve boerderijen waarover het hieronder gaat, zijn autonome, libertaire instellingen. Dat zij ‘waardevolle openingen’ vormen, past mooi bij het boek van André Bernard, Libertaire openingen, dat ik op deze site besprak (zie Online).Wat constateert Lorène Lavocat op de Franse ecologisch site Reporterre in zijn artikel over collectieve boerderijen? ‘Steeds meer boeren slaan de handen ineen voor een gezamenlijk bedrijf. Betere toegang tot land, ecologische werkwijzen, betere arbeidsomstandigheden… Collectieve boerderijen effenen de weg uit het productivistische, industriéle systeem’. Ik vertaal dit artikel voor een deel (zie het origineel integraal Online). Het dient als voorbeeld voor wat ‘gemeenschappelijk werken’,  georganiseerd vanaf de basis (commun), mag heten.[ThH]  

Coöperatief verband 

Verscholen in een klein dal (Beaumont-les-Valence (Drôme)) ligt een opmerkelijk mozaïek van overvloed. Boomgaarden – perzik-, appel- en pruimenbomen – staan ​​naast kassen met groenten. Onder een schuur bedekt met zonnepanelen wachten bijenkorven op de warmere maanden bij de broodoven, terwijl schapen grazen langs een vijver. Op de boerderij ‘Ferme des Volonteux’ beoefenen ze collectieve landbouw in al zijn diversiteit… en in termen van werkgelegenheid. Zij werken met hun zeventienen op 30 ha. grond.

 Alles is biologisch, lokaal geproduceerd en in coöperatief verband. Ondanks een landbouwcrisis vormt het succes van dit project in de Drôme-regio een tegenvoorbeeld voor de industrialisatie van de sector. ‘Deze collectieve en kleinschalige boerderijen creëren waardevolle openingen in het agro-industriële model’, bevestigt Lola Keraron, een agronoom die haar baan opzegde en de collectieve tekstbundel Terres partagées (uitgegeven door Le Passager clandestin en Silence) coördineerde. 

Volgens Maëla Naël, boerin en auteur van een gids over dit onderwerp, zijn er in Frankrijk ‘ongeveer honderd collectieve boerderijen’ (zie een eerdere reportage Online). Dit zijn middelgrote, gediversifieerde bedrijven met minstens drie leden die niet tot dezelfde familie behoren. Of het nu een landbouwcoöperatie (GAEC), een gezamenlijke landbouwonderneming (GAEC) of een vereniging is, ze vormen slechts een druppel op een hete plaat in de oceaan van monocultuur en landconcentratie. Maar volgens David, die zo’n tien jaar geleden bij de boerderij Des Volonteux kwam werken, bieden ze een systeem ‘dat oplossingen biedt’. 

Een grote schakering van activiteiten 

De collectieve aanpak vergemakkelijkt de toegang tot land, legt Coline Sovran van ‘Terre de liens’ uit (zie voor deze organisatie Online). Boerderijen worden inderdaad steeds groter – gemiddeld 69 hectare, volgens de vereniging – en steeds duurder: in 2020 kostte een hectare ongeveer € 6.080. ‘Als je niet uit een boerenfamilie komt, als je geen land of spaargeld hebt, is het moeilijk, zo niet onmogelijk, om voor jezelf te beginnen’, vat Alexandre, een van de tuinders bij de boerderij Des Volonteux, samen terwijl hij tomatenzaadjes zaait. Hoewel de grond van de Drôme-boerderij eigendom is van de oprichter van het project, Rémy Léger, en zijn familie, heeft de groep flink geïnvesteerd in de ontwikkeling van haar activiteiten: een opslagloods, een koelhuis, een molen, een kruidenierswinkel, kassen, enzovoort. Dit bedrag loopt op tot bijna € 900.000, dat geleidelijk wordt terugbetaald door de leden van de coöperatie. Een aanzienlijk bedrag, maar zoals David opmerkt: ‘Wanneer iemand zich bij ons aansluit, heeft diegene al alles: de middelen, de afzetkanalen, het ondersteuningsnetwerk’. 

 Naast de kosten is er vaak een discrepantie tussen de ambities van degenen die boerderijen overnemen en de boerderijen die te koop staan, merkt Gabriel Taquet van de vereniging Alterfixe op (‘Zich op een andere manier installeren’; zie Online). Met andere woorden, een aspirant-tuinbouwer zal waarschijnlijk geen graanbedrijf of melkveebedrijf overnemen.‘Wanneer een collectief een gespecialiseerd bedrijf overneemt, kan het diversiteit brengen door verschillende activiteiten te ontwikkelen – tuinbouw, veeteelt, graanproductie’, legt Lola Keraron uit. 

Diversiteit is een garantie voor veerkracht te midden van klimaat- en economische chaos. ‘Het is essentieel om niet al je eieren in één mandje te leggen’, benadrukt David. ‘En dat is alleen mogelijk als we met velen zijn’. Bij de boerderij Des Volonteux, waar ‘zowel de voordelen als de risico’s worden gedeeld’, helpt de succesvolle bakkerij de worstelende fruittelers die te maken hebben met onvoorspelbaar weer. De winst van de boerderijwinkel ondersteunt ook de nog in ontwikkeling zijnde plantenkwekerij. 

Een ander belangrijk voordeel is dat collectieve landbouw ecologische praktijken bevordert. ‘Biologische landbouw vergt meer werk, meer arbeidskrachten; het is beter om met een paar mensen te werken’, legt Maëla Naël uit in een andere reportage in Reporterre onder de titel ‘Collectieve boerderijen leveren een antwoord op de agro-culturele crisis’(zie Online). ‘We kunnen ook complementaire benaderingen overwegen; al het ‘afval’ kan ter plaatse worden gebruikt: mest voor groenten, tarwezemelen voor dieren…’. 

Dankzij dit productieve mozaïek dragen collectieve boerderijen bij aan de voedselzelfvoorziening van hun regio. ‘Omdat ze een breed scala aan producten in grote hoeveelheden produceren, kunnen ze beter aan de lokale behoeften voldoen’, benadrukt Coline Sovran van ‘Terre de Liens’. Volgens het meest recente rapport van de vereniging, dat zij zelf heeft opgesteld, produceert 70% van de Franse boerderijen voor de agro-industrie en niet voor de lokale bevolking. 

De winkel die te midden van de Volenteux-boerderij is opgezet, vormt een beetje het hart van een grote schakering activiteiten. Want er worden tegelijk producten van zo’n vijftig lokale boeren verkocht – naast brood, groenten en fruit die ter plaatse worden geoogst. Volgens Stéphane, een van de tuinders, ‘voeden we daardoor zo’n duizend mensen per maand’. De coöperatie levert ook groenteplantjes aan andere boeren en meel aan lokale bakkers. ‘De sleutel tot het loskomen van het exportgerichte agro-industriële model is het opnieuw creëren van toeleveringsketens op lokaal niveau’, merkt de medewerker van ‘Terre de Liens’ op. ‘Collectieve boerderijen kunnen een rol spelen in deze verschuiving’. 

Vakantie, ziekteverlof….

Een laatste voordeel, dat door al onze geïnterviewden werd benadrukt, is dat de collectieve structuur betere arbeidsomstandigheden mogelijk maakt. ‘Door samen te werken, kunnen we elkaar afwisselen en hebben we toegang tot essentiële zaken voor ons welzijn, zoals ziekteverlof en vakantie’, benadrukt Mélanie Gaillard, die collectieven ondersteunt via haar organisatie ‘Les Terr’eux’ (zie Online). In de veehouderij, waar melken en voeren dagelijkse taken zijn, kan deze extra hulp van onschatbare waarde zijn. 

Bij de Volonteux-boerderij heeft de keuze voor de coöperatie alle boeren inkomensbescherming geboden – pensioen, werkloosheidsuitkering, enzovoort. ‘We hebben onze weekenden en vakanties, en we kunnen onszelf voorhouden dat we dit niet ons hele leven zullen doen’, zegt David. ‘Het stelt ons ook in staat om onze activiteiten af ​​te wisselen, om een ​​zeer gevarieerde baan te hebben’. Hij is betrokken bij de fruitteelt en de plantenkwekerij. Deze veelzijdigheid is potentieel ‘een bron van voldoening’, aldus Mélanie Gaillard, omdat ‘het je in staat stelt andere vaardigheden te leren’.

 Collectief, maar niet vanzelf. Cultureel-ideologische om te overwinnen 

Ondanks alles komt het model maar moeilijk van de grond. Dit komt door een gebrek aan politieke en financiële steun.‘De subsidies per hectare in het kader van het GLB [Gemeenschappelijk Landbouwbeleid] gaan aan bedrijven met veel personeel voorbij’, merkt David op. ‘We hebben zeventien banen gecreëerd en krijgen daar helemaal geen steun voor’.Europese subsidies vertegenwoordigen minder dan 1% van de omzet van het bedrijf. Een ander probleem is dat startsubsidies alleen beschikbaar zijn voor bedrijfsleiders: werknemers van een landbouwcoöperatie krijgen geen hulp bij de opstart. 

Maar de grootste moeilijkheid – ‘die volgens Alexandre tegelijkertijd ook de grootste kracht is’ – schuilt in de menselijke relaties. De Volonteux-boerderij kende een periode van conflict rond de kwestie van het delen van de middelen. ‘Wat delen we? Waar begint en eindigt ieders autonomie? We hadden zeer verschillende, zelfs onverenigbare, visies binnen de groep’, vertelt David. Uiteindelijk vertrokken sommige boeren. 

Het organiseren van horizontale structuren, het verdelen van taken… ‘Collectief werk is een activiteit op zich binnen het bedrijf”, merkt de fruitteler op. ‘We hebben elke twee weken vergaderingen van drie uur, met speciale communicatiemiddelen…’ Een ‘intensiteit’ die ‘niet voor iedereen geschikt is’, meent Stéphane. ‘Dat is volgens mij wat de verspreiding van dit model beperkt’. 

Voor Mélanie Gaillard draait het vooral om training en ondersteuning. ‘In Frankrijk zijn we cultureel gezien niet voorbereid op collectief bestuur. Niet-hiërarchische structuren worden niet op school of thuis onderwezen’. Het gaat er dus om te leren communiceren, conflicten te voorkomen en ze te beheersen. ‘Er is geen wondermiddel; er zijn net zoveel situaties als er groepen zijn’, benadrukt de specialist. ‘Maar het opzetten van een kader voor gedeeld bestuur helpt de duurzaamheid van collectieve boerderijen te versterken’. 

Dit zijn allemaal obstakels die overwonnen moeten worden in het licht van een immense uitdaging: het ontmantelen van het agro-industriële systeem. ‘Als we niet willen dat alle beschikbare boerderijen in handen van financiële bedrijven terechtkomen, moeten we deze door boeren geleide initiatieven aanmoedigen’, zegt Lola Keraron. ‘Maar het transformeren van sterk geïndustrialiseerde boerderijen, het diversifiëren ervan en het herstellen van de biodiversiteit is een enorme klus’. Zoals het gezegde luidt: alleen gaan we sneller, samen komen we verder. 

Lorène Lavocat (Vertaling Thom Holterman. Integraal te lezen op de site van Reporterre, zie Online)