Ulm: Staatsvijanden 1 tot 5

Verslag en analyse van proceswaarneming waarbij ingegaan wordt op waarom de locatie Stammheim, een vergelijking wordt gemaakt met het ook daar plaatsvinden van een proces tegen fascisten en waarom het proces tegen de Ulm5 zo scherp wordt gevoerd.

23 augustus, 2026 7 min leestijd

(Door Michéle Winkler, Komitee für Grundrechte und Demokratie, uit de actuele AK)

Sinds eind april staan in de extra beveiligde rechtbank in Stuttgart-Stammheim de zogenaamde Ulm 5 terecht – Daniël Tatlow-Devally, Crow Tricks, Leandra Rollo Valenzuela, Zo Hailu en Vi Kovarbasic. De vijf hebben bijna een jaar geleden, in de vroege ochtend van 8 september 2025, een filiaal van de wapenfabrikant Elbit Systems in Ulm betreden en hebben zich daar toegang tot meerdere ruimtes verschaft. Deze ruimtes hebben ze voorzien met teksten als “Shut Elbit Down” of “Baby Killer” en ze vernielden daarbij in een ruimte de inrichting en het daar opgeslagen materiaal. Daarbij filmden ze zichzelf. Video-opnames van de actie werden dezelfde dag nog online gezet. Ter plekke wachten ze op de politie, lieten zich arresteren en ze bevinden zich sindsdien in voorlopige hechtenis in vijf verschillende gevangenissen in Baden-Würtemberg en Beieren.

In de weken na de arrestatie werden eerdere met de vijf opgenomen video-opnames online gezet waarbij ze hun motivatie toelichten: na ongeveer twee jaar mee te hebben gedaan aan protestacties tegen de genocide van Israël in Gaza hadden ze het als hun plicht beschouwd om met een directe actie in te grijpen tegen de wapenproductie en -leveringen van Elbit Systems Duitsland aan Israël. Ze wilden de aandacht vestigen op de rol van Elbit als grootste Israëlische wapenproducent en dronenproducent, net als op de materiële en diplomatieke medeplichtigheid van Duitsland bij de genocide van Israël en de bezetting.

In glazen kooien voorgeleid

Het Openbaar Ministerie in Stuttgart heeft een aanklacht in elkaar getimmerd wat niet alleen de onbestreden feiten van inbraak en vernieling bestraft wil zien. Tot de in het strafproces omstreden beschuldigingen behoort op de allereerste plaats de op meer dan een miljoen Euro becijferde schade. De vijf zouden de daden daarnaast als leden van een criminele vereniging volgens art. 129 van het wetboek van strafrecht hebben afgesproken en uitgevoerd. Palestine Action Germany zou een zelfstandig “chapter” van Palestine Action Global, opgericht in Groot-Brittannië en in juli 2025 door de Britse regering als een verboden terroristische groep op de lijst gezet. De in verschillende variaties in video’s te horen spreuk “From the river to the sea, Palestine will be free” beschouwt het Openbaar Ministerie als kenmerk van Hamas. Daardoor geldt het als een kenmerk van een organisatie die als strafbaar en terroristisch wordt beschouwd en als strafbaar. Deze duiding van de spreuk is juridisch omstreden en historisch gezien onhoudbaar, maar doet het goed om de vijf als vrienden van terreur en als antisemieten te presenteren. Zonder deze lading zouden noch de extreem restrictief opgezette voorlopige hechtenis, noch de procesvoering op deze manier door de arrondissementsrechtbank Stuttgart naar buiten toe kunnen worden gelegitimeerd.

Het proces tot dusver maakt onmiskenbaar duidelijk dat de vijf met hun antimilitaristische actie als staatsvijanden worden beschouwd. Indien mogelijk moet hun voorbeeld niet worden gevolgd. Met de machinerie waarmee wordt afgeschrikt wordt hoog ingezet: voor een deel 23 uur per dag opgesloten in de cel, een uur bezoek per maand, verbod om te telefoneren en controle van de post. Enkelen van hen werden met hand- en voetboeien naar de rechtbank gebracht. In de rechtbank worden ze letterlijk met handboeien om gepresenteerd, in een glazen kooi, gescheiden van publiek en anderen die aan het proces deelnemen – ook gescheiden van hun advocaten. Deze fysieke scheiding met gepantserd glas en van hun advocaten is van het begin af aan onderwerp van disputen en wijzigingsvoorstellen. Voor iedereen aanwezig is het duidelijk dat de directe communicatie met de verdediging aanzienlijk wordt verstoord. Het duurt deels minuten om de advocaten, die met hun rug naar hun cliënten zitten, duidelijk te maken dat overleg wenselijk is. Wanneer dit slaagt is de situatie die besproken zou worden alweer voorbij.

Complicerende factor is daarbij dat alleen Vi Kovarbasics eerste taal Duits is en dat de andere vier ook nog zijn aangewezen op een simultane vertaling van de rechtszaak zijn aangewezen. Wanneer ze via de intercom met hun advocaten willen spreken kan de vertaling niet worden gehoord – en omgekeerd. Het resultaat hiervan is dat de vijf hun eigen strafproces maar ten dele kunnen volgen en dat ze bovendien structureel van een functionerende en vertrouwelijke communicatie met hun advocaten zijn afgesneden.

Ook de keuze van het beruchte Stammheim-komplex is symbolisch zeer sterk beladen. En dat is ook de bedoeling: het proces vindt plaats voor de kamer voor staatsveiligheid van de arrondissementsrechtbank van Stuttgart – wat zich eigenlijk in het centrum van de stad bevindt. De rechter die voorzit, Lauchstädt, plande de rechtszitting van begin af aan in Stammheim, in een extra beveiligde zaal van het gerechtshof – op een locatie die onvermijdelijk met de RAF wordt geassocieerd. Terwijl een van de advocaten opmerkte dat wanneer men in Duitsland het woord Stammheim hoort men onvermijdelijk aan terrorisme denkt, kan dit ook worden geconstateerd: velen associëren Stammheim met speciale wetgeving, isolatiefolter en de onopgehelderde dood van de vermoedelijk bekendste politieke gevangenen in het westelijke na-oorlogse Duitsland.

Het beeld van een zeer gevaarlijke zitting wordt met behulp van tal van stijlmiddelen geënsceneerd: in het gebouw waren de eerste dagen tot wel 20 man gevangenispersoneel aanwezig. Pennen zijn verboden voor het “zeer emotionele” publiek want deze zouden volgens de rechtbank kunnen worden gebruikt voor spontane aanvallen op justitiepersoneel. Met de vijf mag achter de glaswand mag geen contact worden gezocht, er mag niet worden geapplaudiseerd, ook “stil applaus” of andere solidaire lichamelijk gebaren van het publiek zijn verboden. Om het publiek te disciplineren liet rechter Lauchstädt al meerdere malen de publieke tribune ontruimen. In de pauzes klinken de cheers, applaus, “Free Ulm 5” en “Free Palestine” des te harder.

Dat de opgelegde omstandigheden bijzonder scherp zijn kan ook worden vastgesteld wanneer er wordt gekeken hoe het eraan toe gaat in de belendende extra beveiligde zaal. Daar vindt sinds april 2024 een van de drie processen tegen de “Rijksburgers” van de Reusz-groep plaats die het Duitse parlement wilden bestormen en een nieuwe staatsvorm wilden installeren. Tegen negen verdachten van de “militaire arm” van de groep wordt in Stammheim wegens lidmaatschap, en deels ook vanwege de oprichting van, een terroristische vereniging volgens paragraaf 129a van het Wetboek van Strafrecht en wegens hoogverraad volgens paragraaf 83 van het Wetboek van Strafrecht een proces gevoerd. Ze namen deel aan het opzetten van groepen die van wapens moesten worden voorzien waarvan de bedoeling was na de geplande coup “zuiveringen” uit te voeren. Een verdachte wordt daarnaast van een tweevoudige poging tot moord beschuldigd. Hij schoot bij zijn arrestatie in zijn woning met een halfautomatisch snelvuurwapen op een arrestatieteam. Vijf van de negen verdachten zijn inmiddels uit voorlopige hechtenis ontslagen en lopen in de pauzes ongehinderd de rechtbank uit. De verdachten in voorlopige hechtenis kunnen tenminste, in tegenstelling tot de Ulm-5, in de cellen in de kelder zonder glazen wand met hun advocaten spreken.

Labelen door de staat

Voor de vijf is het belangrijk te benadrukken dat ze er zorg voor hebben gedragen niemand te verwonden en nog veel meer dat hun sabotage-actie erop was gericht doden te verhinderen en leed te verminderen. Zoals de vergelijkingen duidelijk maken houden noch het door de justitie geconstrueerde gevaar, noch de zwaarte van de aanklacht, geen enkel verband met het daadwerkelijk uitgeoefende of geplande lichamelijk geweld. Daarom is het politiek kortzichtig wanneer veel procesbezoekers er steeds maar weer naar verwijzen dat de Ulm 5 strenger worden behandeld dan “gevaarlijke criminelen en terroristen” en daarmee dergelijke categorieën van het labelen door de staat en de vervolging kritiekloos overnemen.

Dergelijke oproepen zijn ook strategisch zinloos want noch justitie, noch de meeste media, zijn gevoelig voor deze argumentatie. De staat beoordeelt “gevaar” met behulp van de betekenis die hier door de staatsveiligheid aan wordt gegeven: naar hoe relevant het proces is voor het beschermen van de staatsbelangen. Met deze lens wordt duidelijk dat de Ulm 5 op dit moment de staatsvijanden 1 tot en met 5 zijn. Voor de Duitse staat vormen vernielingen in een wapenfabriek met daarbij het ter discussie stellen van de Duits-Israëlische medeplichtigheid als aanvallen op de kern van het zelfbewustzijn van de staat – de pre-democratische Staatsräson.