Hitte en brand, klimaat en staat

zondag 12 juli 2026

1.

De hittegolf van juni 2026 ligt achter ons, en de doden worden geteld. Een greep uit de oogst: duizend doden extra in Frankrijk, toegeschreven aan de hitte(1), ‘ruim duizend sterfgevallen gelinkt aan de weersomstandigheden’ – de hitte dus – in Spanje (2), ‘480 extra doden’ in Nederland vanwege de hitte (3), 1222 stergevallen boven het gangbare sterftecijfer in België (4), ‘naar schatting 5120 hittegerelateerde sterfgevallen’ in Duitsland (5) Dat telt zo al aan tot meer dan 9500 doden vanwege die hittegolf. De telling zal zeer incompleet zijn, want ik mis hier cijfers uit Engeland, Polen en andere landen die door de schroeihitte niet zijn overgeslagen.

Dit zijn dus sterftecijfers vanwege klimaatverandering – ene klimaatverandering die gevolg is van de uitstoot van broeikasgas en andere destructieve menselijke activiteiten. Er is allang geen serieuze twijfel meer over deze samenhang. Wie het allemaal op een rijtje wil, kan terecht in the Guardian.(6) Klimaatwetenschapper Ed Hawkings gaat daar in op een reeks tegenwerpingen die de auteur van het artikel voorlegt , en weerlegt ze stuk voor stuk.

Sleutelpassages: ‘We weten zeker dat wereldwijde opwarming veroorzaakt wordt door menselijke activiteiten, vooral het verbranden van fossiele brandstoffen zoals gas, olie en kolen. Elke hittegolf en elke zomer is heter dan die ander zou zijn zonder die uitstoot van broeikasgas. Dat is de eenvoudige boodschap van klimaatwetenschappers en experts over de hele wereld’. En het is al heel lang bekend, eerste aanzetten tot dit inzicht waren er al in de negentiende eeuw. ‘Vandaag is het bewijs overweldigend. Er is geen twijfel onder wetenschappers, zelfs als andere mensen nog steeds weigeren het te geloven.’ Menselijk handelen produceert klimaatverandering, klimaatverandering produceert steeds ergere hittegolven, en die hittegolven produceren extra sterfte. Zo eenvoudig is het, en zo rampzalig.

De hittegolf van juni werd gevolgd door grote bosbranden in juli, eveneens levensbedreigend. In Frankrijk raakten 5000 mensen in ene tweetal dorpen geïsoleerd vanwege de vuurzee.(7) In Spanje kostte brand aan 12 mensen het leven.(8) En ook hier is de samenhang duidelijk: klimaatverandering vergroot het brandgevaar. ‘Door klimaatverandering komen dit soort branden steeds vaker voor en worden ze heftiger’.(9) Dat zegt gewoon de NOS, die de samenhang tussen rampen, klimaatverandering en menselijk handelen de laatste tijd nadrukkelijk naar voren brengt.

Voor die nadruk is het ook wel hoog tijd. Net als voor effectieve actie om de klimaatcatastrofe enigszins binnen de perken te houden. Want wat we zien – al langer in landen van de Global South, en nu ook steeds duidelijker in Europa – zijn de contouren van beginnende maatschappelijke ineenstorting door snel opeenvolgende rampen die wortelen in de snelle en rampzalige klimaatverandering . En die klimaatverandering wortelt in hoe de maatschappij functioneert, hoe de ruimte die winstbejag en bijbehorend machtsstreven daar krijgt, alles en iedereen dreigt te verschroeien, te verzuipen, te verstikken en te vergiftigen.

2.

Intussen heeft de klimaatstrijd – de poging van mensen om de oorzaken van klimaatverandering aangepakt te doen krijgen, verantwoordelijken onder druk te zetten en zelf gezamenlijk verantwoordelijkheid te nemen door in actie te komen – er wel eens beter voorgestaan. Er is allerhande actie. Maar van een effectieve opbouw van onweerstaanbare druk om de noodzakelijke veranderingen af te dwingen en door te zetten., is veel te weinig sprake. Het gevoel van aanzwellende klimaatstrijd dat mensen internationaal in 2018 en 2019 konden krijgen van de klimaatstakingen van scholieren, en in 2022 en 2023 in Nederland bijvoorbeeld van de steeds grotere blokkades van de A12 door Extinction Rebellion … dat gevoel is er niet meer, en zeker niet in die mate.

Er is eerder een soort van impasse ingetreden. Acties zijn er wel degelijk, en best veel ook. Protesten zijn er, en ze gaan allerlei kanten op. Maar heel veel richtingsgevoel is er veelal niet in te ontwaren. De focus is minder dan een paar jaar terug. In 2022 en 2023 bijvoorbeeld richtte ERxtinction Rebellion (XR) zich consistent op de fiossiele subsidies, die met blokkades van de A12 in Den haag diosruptief onder de aandacht werden gebracht. De locatie was doordacht: aan de ene kant van die A12 zit de Tweede kamer, aan de andere kant het ministerie van Economische Zaken. Protest binnen gezichts- en gehoorsafstand van de plekken waar politici besluiten nemen, ook klimaatbesluiten. Dat die blokkades plaatsvonden op zaterdagen, als de politici daar niet zaten te besluiten, maakte dee boodschap iets minder sterk. Maar aan het fameuze ‘within sight and sound’-criterium voor demonstraties was voldaan. En het werkte een flinke tijd ook, voor zover het doel was om fossiele subsidies – belastingvoordelen voor het fossiele kapitaal – steeds hoger op de politieke agenda te krijgen.

Maar de klad is er een beetje in gekomen. We kregen naast de A12-blokkades een paar soortgelijke A10-blokkades in Amsterdam tegen de ING die daar een kantoor had. Maar het was een al afgedankt, leeg kantoor, wat de keus voor juist deze plek niet meteen overtuigender maakte. Onlangs waren er ook blokkades en pogingen daartoe van de A12 in Utrecht. Daar heb ik geen sight and sound argumenten voor kunnen vinden, het is gewoon een verkeersader die eventjes stil valt als er actievoerders op de rijbaan verschijnen – wat ik overigens wel elke keer weer kan waarderen,, want mijn solidariteit met klimaatstrijders stopt niet enkel en alleen omdat ik met zulke strijders van inzicht verschil over de noodzakelijke strategie en tactiek. Ook waren er een paar blokkades van de toegang tot de Afsluitdijk. Daarvan kon je nog zeggen: dichtbij de Waddenzee die door het fossiele kapitaal wordt belaagd. Maar de verantwoordelijken voor die destructie zaten niet daar. Wie je raakte met zulke actie? Willekeurige mensen die van Noord-Holland naar Friesland of Groningen wilden – of moeten. En waar je bij de A12-blokkades in Den Haag nog om kunt rijden, is dat bij de Afsluitdijk niet zomaar te doen. Je kunt dan maar beter héél goeduitleggen waarom je zo’n actie doet, en waarom juist daar. Wanhoop tot uiting willen brengen ontheft je nog niet van de taak om ook uitleg te geven over hoe, waar en wanneer je dat doet.

Nu is disruptie van het dagelijks leven een legitiem actiemiddel, het is een soort noodkreet om aandacht te vestigen op een urgente, steeds verwoestender crisis. Maar een afweging is altijd wel zinnig. Het is beter als je kunt aangeven, niet alleen waarom je disruptie veroorzaakt, maar ook waarom je die ontwrichting precies daar veroorzaakt waar je die veroorzaakt. Anders wek je voornamelijk ergernis, zonder dat je er veel bij wint. En ik denk niet dat goed klimaatbeleid vooral ontbreekt omdat er te weinig gevoel van urgentie in de samenleving zit. Ik denk dat zulk klimaatbeleid ontbreekt omdat de rijken en machtigen daar geen belang bij hebben, en zelfs grote belangen hebben bij het verdedigen en verstevigen van het fossiele kapitaal als pilaar van de huidige orde. Wat er ontbreekt is niet zozeer maatschappelijk gevoel van urgentie. Wat vooral ontbreekt is doorslaggevende druk op de machthebbers.

Het is alsof we denken: als we maar blijven protesteren, kan niet schelen hoe en waar, dan kantelt de zak vroeg of laat. Dan valt het kwartje zelfs bij de koppigste regeringen wel, en dan komt er – veel te laat weliswaar – het klimaatbeleid dat we nodig hebben. Stug doorgaan dus met demonstreren en blokkeren, het kan weinig schelen wat, waar, hoe en wanneer. Wat goeddeels ontbreekt is het zoeken naar effectieve strategieën en het vasthouden aan strategische modellen waarvan de beperkingen steeds duidelijker worden. Er zijn dingen die ons strategisch in de weg zitten, obstakels die we maar beter onder ogen kunnen zien en aanpakken. Een scherpe kijk op wat de rol van die machthebbers is en kan zijn, is hier van groot belang.

3.

Een kernpunt qua strategie in de klimaatstrijd is de houding jegens de overheid. Het gangbare frame onder klimaatactivisten is nog steeds: wij als actievoerders kaarten het probleem aan, de overheid heeft de verantwoordelijkheid om het probleem op te lossen. Dit frame vloeit voort uit op zich terechte observaties: klimaatcatastrofe is een systeemprobleem, geen individueel falen, en de overheid is als manager van het systeem verantwoordelijk voor de gang van zaken. Dus spreken we de overheid aan op haar verantwoordelijkheid om het systeem te veranderen en daarmee klimaatrampen tegen te gaan.

Maar wat nou als het systeem – en dus ook het management ervan – inherent destructief is? Zo inherent destructief dat de managers ervan niet anders kunnen dan die destructie faciliteren, in ‘goede’ banen leiden op een manier dat het systeem blijft functioneren? Wat als de overheid niet anders kan dan het systeem dienen en daarmee de klimaatverandering ruim baan geven? Wat als de overheid niet een wat kortzichtige instantie is die door ons op het rechte pad gekregen kan worden, maar een principiële vijand die fundamenteel ongeschikt is voor de rol die klimaatactivisten haar als het ware toewijzen, de rol van regisseur van de klimaatredding, vanuit de zorgplicht waarvan klimaatactivisten claimen dat de overheid die heeft? Wat als de zorg van de overheid er primair uit bestaat dat winst gemaakt, rentabiliteit bevorderd en concurrentieposities verdedigd dienen te worden boven alles? Wat als de overheid niet alleen functioneert in een kapitalistisch stelsel, maar zelf een kapitalistische overheid is? Wat als de overheid niet zomaar een rol speelt in een stelsel dat de niet-menselijke natuur onderwerpt, maar zelf die logica van beheersing belichaamt en tot haar core business rekent? Wat als het hele project om de overheid om te turnen op drijfzand berust?

Het probleem duikt hier en daar wel op in inschattingen van klimaatactivisten. In Trouw bijvoorbeeld komt Luisa Neubauer aan het woord,(10) ‘het gezicht van de jeugdprotesten’ tegen klimaatverandering in 2018 in Duitsland, in het kielzog van Greta Thunberg. ‘Zij aan zij met Thunberg bracht ze de Fridays for Future-beweging tot een hoogtepunt. Toen protesteerden er wereldwijd mer dan 4 miljoen mensen, waaronder 1,4 miljoen in Duitsland’ . En met effect, er kwam zowaar een ‘Green Deal, een groot Europees klimaatwettenpakket.’ Vervelend vraagje vooraf: wat is er van die wetten geworden trouwens?

Maar belangrijker nu: waarom lukt nu niet meer wat toen wel slaagde? Neubauer: ‘Toen we begonnen met Fridays for Future, waren de omstandigheden ideaal. Mensen waren boos genoeg op overheden om de straat op te gaan, maar vertrouwden ze nog om daadwerkelijk iets te veranderen. Dat is veranderd. Mensen vertrouwen de overheid steeds minder. Waarom zou je nog de straat op gaan als je denkt dat het geen zin heeft?’ Goede vraag! Maar er zit een verkeerde aanname in verborgen: dat actie voeren alleen zin heeft als we denken dat die overheid voldoende te vertrouwen is om als potentiële partner in de strijd tegen de klimaatcrisis aan te kunnen spreken. Alsof je niet net zo goed – beter zelfs! – actie kunt voeren tegen precies diezelfde overheid, zonder dat je haar als bondgenoot ziet.

Actie tegen overheid en overheidsbeleid heerft nut, om haar destructieve beleid te blokkeren en te dwarsbomen, om met snoeiharde druk concessies af te troggelen, zonder daarbij het idee te koesteren dat de overheid vroeg of laat wel het licht gaat zien en onze kant op komt. Maar dat vergt een ander frame, een andere strategische kijk op de zaak. Dat vergt dat wij ons niet zozeer opstellen als verantwoordelijke burgers van onze overheid, maar als staatsvijandige opponenten van de politieke autoriteiten. Dat groeiende wantrouwen van mensen in de overheid, dat is in de kern helemaal niet misplaatst.

Laten we inderdaad onder ogen zien dat de overheid – de staat, de kapitalistische, koloniale, patriarchale autoritaire en natuurvijandige staatsmacht, de politieke, gewapende autoriteit boven ons – geen potentiële partner is in de klimaatstrijd, maar deel is van de systemische vijand. Ja de overheid kan regie nemen, maar niet van het doorvoeren van klimaatrechtvaardigheid. Daarvoor is ze inherent ongeschikt. Een leus als ‘Overheid, red ons!’ – gezien op een spandoek bij de A12-blokkade van 28 januari 2023 – weerspiegelt een gevaarlijke illusie. De overheid gaat ons niet redden Dat wil ze niet en dat kan ze niet. Ze heeft andere dingen te doen: het systeem overeind helpen houden en verdedigen, ook tegen ons.

Die strenge straffen die klimaatactivisten krijgen, die mishandeling door politieagenten, die waterkanonnen, dat zijn geen vergissingen van een dwalende overheid die door ons tot inkeer gebracht kan worden. Het zijn consistente antwoorden van een overheid die weet wat ze wil, weet wat haar taak is, en ons als obstakel voor haar taakvervulling ziet en behandelt. Logischerwijs, want wij bedreigen met onze acties het functioneren van precies het systeem waarvan de overheid de manager is. We trekken de rechtmatigheid ervan impliciet en soms expliciet in twijfel. Wij wijzen dat klimaatdestructieve kapitalistische stelsel fundamenteel af. Dat is de strekking van ons pleidooi voor ‘climate justice’, ook als niet iedereen die dat roept, zich van die strekking bewust is. Logisch dat de managers van precies dat stelsel ons als gevaar zien en behandelen en tot alles bereid zijn om ons in te perken en erger. Zij behandelen ons als staatsvijanden. Dat zijn we in feite ook, maar te veel van ons hebben dat vaak zelf niet in de gaten.

Wij doen er goed in om onze afwijzing van het destructieve kapitalisme onverbrekelijk te verbinden met een afwijzing van de overheid die zelf onverbrekelijk deel uit maakt van het destructieve systeem. Het systeem opdoeken zonder de bijbehorende overheid te verslaan en op te rollen is een kansloos project. De klimaatstrijd kan maar beter een openlijk staatsvijandige strijd worden en de illusie van een een overheid die ons gaat redden overboord mikken. Wat dat kan inhouden, zo’n staatsvijandige klimaatstrijd? Goede vraag. Onderwerp voor een volgend artikel.

Noten:

(1) ‘Europe4an heatwave linked to 1,000 excess deatjhts in France´, Aljazeera, 28 juni 2026, https://www.aljazeera.com/news/2026/6/28/european-heatwave-causes-1000-excess-deaths-in-france

(2) Femke de Weit, ‘Ruim duizend doden door hitte in Spanje, gezinsdrama bij brand in Griekenland’, Nu.nl, 1 juli 2026, https://www.nu.nl/buitenland/6401469/ruim-duizend-doden-door-hitte-in-spanje-gezinsdrama-bij-brand-in-griekenland.html

(3) Emma van Bergijk & Jeroen Kraan, ‘480 extra doden in de week van hittegolf, vooral ouderen kwamen om het leven´, Nu.nl, 2 juli 2026, https://www.nu.nl/klimaat/6401618/480-extra-doden-in-de-week-van-hittegolf-vooral-ouderen-kwamen-om-het-leven.html

(4) Nathan Rennolds, ‘Deaths in Belgium increased by 39 % during June heatwave’, Euronews, 3 juli 2026, https://www.euronews.com/health/2026/07/03/deaths-in-belgium-increased-by-39-during-june-heatwave

( 5) Nienke Groenewoud, ‘Duitsland linkt duizenden sterfgevallen aan hitte van vorige maand’, Nu.nl, 9 juli 2026, https://www.nu.nl/buitenland/6402483/duitsland-linkt-duizenden-sterfgevallen-aan-hitte-van-vorige-maand.html

(6) Jonathan Watts, ‘The 13 biggest myths about heqatw2aves – and how to bust them’, The Guardian, 11 juli 2026, https://www.theguardian.com/environment/2026/jul/11/the-13-biggest-myths-about-heatwaves-and-how-to-bust-them

(7) Lennart van der Deure, ‘Ruim 5000 mensen zitten ingesloten in twee Franse dorpen door natuurbranden’, Nu.nl, 9 juli 2026, https://www.nu.nl/buitenland/6402556/ruim-5000-mensen-zitten-ingesloten-in-twee-franse-dorpen-door-natuurbranden.html

(8) Sam Jones, ‘Fast-spreading wildfire kills at least 12 in southern Spain’, The Guardian, 10 juli 2026, https://www.theguardian.com/world/2026/jul/10/wildfire-southern-spain-temperatures-almeria-los-gallardos-bedar

(9) ‘Hoe bescherm je jezelf tegen steeds grotere natuurbranden? “Kijk hoe je weg kunt komen”’, NOS, 10 juli 2026, https://nos.nl/artikel/2622501-hoe-bescherm-je-jezelf-tegen-steeds-grotere-natuurbranden-kijk-hoe-je-weg-kunt-komen