Anarchisme – De Laatste Ecologische Hoop In Het Licht Van Staatsgeweld

‘Tegenover een staat die de klimaatchaos nooit zal oplossen, en een staat die geweld pleegt dat zich vandaag de dag niet zomaar laat terugdraaien, wat blijft er dan over voor ecologen? Anarchisme, historisch en hedendaags, vol ideeën voor een andere toekomst’. Zo luidt de opening van het artikel met de hierboven gegeven titel van Vincent Lucchese. Het zou een artikel in een anarchistisch tijdschrift kunnen zijn. Het is evenwel te lezen op de Franse ecologische site Reporterre (zie Online).

Dit anarchisme wordt ingegeven vanwege de mythe, dat de staat het algemeen belang zou dienen. Van die mythe blijft echter weinig over. Steeds meer milieuactivisten raken, vanwege deze stand van zaken, gedesillusioneerd door de koppige verdediging door de staat van economisch en ecologisch rampzalige projecten en het gewelddadige optreden van de politie tegen tegenstanders van bijvoorbeeld ecocidale, particuliere megastuwprojecten. Wat dus als het mogelijk zou zijn een samenleving van sociale en ecologische rechtvaardigheid te creëren zonder de staat te willen vernietigen, maar door die te negeren? [ThH]

Begraaf de sociaaldemocratie

Dit idee, dat al twee eeuwen centraal staat in het anarchistische gedachtegoed, maakt vandaag de dag een sterke comeback, gezien de duidelijke impasse van andere mogelijke paden. Enerzijds is het reformistische pad, dat wil zeggen het sociaaldemocratische project om het kapitalisme van binnenuit te hervormen om het sociaal en ecologisch levensvatbaar te maken, ‘dubbel dood, dubbel zombie’, vat Alessandro Pignocchi, voormalig onderzoeker in de cognitieve wetenschap en filosofie, samen in zijn fascinerende Perspectives terrestres (Paris, 2025). De ecologische crisis ‘veegt het filantropische geloof weg dat ten grondslag lag aan het sociaaldemocratische project’ van mogelijke oneindige economische groei, schrijft de auteur. Dit geloof bood de belofte van sociale stijging voor alle klassen binnen het kapitalistische systeem. 

En het besef dat deze crisis juist wordt veroorzaakt door de economische structuren die de dominantie van de heersende klasse garanderen, radicaliseert deze laatste. De kapitalistische elite haalt de teugels aan om haar wankelende model te beschermen, waardoor elk vooruitzicht op sociaaldemocratisch compromis achterhaald raakt.

Aan de andere kant staat het revolutionaire vooruitzicht er nauwelijks beter voor. Ervaringen uit het verleden hebben de twee symmetrische valkuilen ervan blootgelegd: het omverwerpen van de dominante macht vereist een vergelijkbare militaire macht die, indien ontoereikend, het risico loopt net zo bruut te worden weggevaagd als de Commune van Parijs in 1871. 

En wanneer een dergelijke macht wel toereikend blijkt, dreigt dit een ‘veroveringsfenomeen’ te veroorzaken, wat betekent dat de nieuwe macht alleen haar eigen belangen dient, zoals het geval was in de Sovjet-Unie, het maoïstische China en na de Arabische Lente.

Een staat die noch hervormbaar noch omverwerpbaar is

De observatie van deze dubbele impasse – van een staat die noch hervormbaar noch omver te werpen is – wordt gedeeld door de Ierse, antikapitalistische jurist, socioloog filosoof John Holloway, wiens boek Hope in Hopeless Times (2022), vorig jaar in het Frans vertaald is (Penser l’espoir en des temps désespérés (Libertalia, 2025). Hij voegt hieraan deze definitieve analyse toe: de staat staat, van nature, ten dienste van het kapitalisme, en proberen er een bondgenoot van te maken is pure tijdverspilling. De hedendaagse staat, zo legt hij uit, overleeft alleen door de belastingen die hij heft op kapitaalaccumulatie. Zijn missie en zijn voortbestaan ​​zijn daarom intrinsiek verbonden met de onverzadigbare drang van de kapitalisten naar accumulatie. 

John Holloway ontwikkelt een argument dat past in een lange reeks analyses van denkers over de ‘kapitalistische staat’, die al helder werd samengevat door de Amerikaanse socioloog Erik Olin Wright (How to be an Anti-capitalist for the 21st Century (2018), te lezen Online).

Historisch gezien, zo legt hij uit, kan de staat worden beschreven als de institutionele vorm die is ingezet om de reproductie van kapitaal te waarborgen: ‘de rechtsstaat’ garandeert de onschendbaarheid van privébezit – grotendeels voortkomend uit de toe-eigening van gemeenschappelijke goederen, kolonisatie en de uitbuiting van arbeiders en de natuur – en de kapitalistische bloei ervan binnen het kader van de markt.

Bovendien creëren de mechanismen voor het rekruteren van staatselites een bevoorrechte kaste en een samenloop van belangen tussen deze individuen en kapitalistische elites, ten nadele van het algemeen belang. 

Het is een understatement om te zeggen dat de politieke dynamiek van de afgelopen jaren ruimschoots materiaal heeft geleverd voor dit soort analyses. We zien een opkomst van ‘illiberalisme’ in Frankrijk en in veel andere zogenaamde democratische staten, aangewakkerd door de mediapropaganda van extreemrechtse miljardairs. Aan de andere kant van de Atlantische Oceaan scharen de kapitalistische baronnen van de Amerikaanse techindustrie zich openlijk achter de proto-fascistische macht van Donald Trump.

Dit alles ondersteunt de these van een toename van autoritarisme in kapitalistische staten, omdat de schaarste aan natuurlijke hulpbronnen en de crises veroorzaakt door klimaatverandering het bestuur van bevolkingen onzekerder maken.

Terug naar het lokale

Wat moet er dan gebeuren? De verschillende auteurs suggereren de staat uit te dagen door gebruik te maken van lokale wortels en strijd (zo is Holloway’s werk nauw verbonden met de Zapatista-beweging in Mexico; Wikipedia). Vanuit strategisch perspectief is dit in de eerste plaats een streven naar autonomie: het ontwikkelen van lokale zelfvoorzienende landbouw en het herwinnen van technische kennis om de afhankelijkheid van de staat te verminderen, is een voorwaarde voor verzet. 

‘Materiële autonomie en politieke autonomie versterken elkaar,’ vat Pignocchi samen. Voor hem is ‘het bevrijden van gebieden daarom de primaire voorwaarde’ om te komen tot wat hij ‘aardse perspectieven’ noemt. Dat wil zeggen, een politiek project gebaseerd op lokale autonomie en het herstellen van de banden met niet-menselijke levende wezens.

De voordelen van deze aanpak: het brede mobiliserende potentieel onder mensen, in de verenigende strijd rond de liefde voor het territorium, de herontdekking van krachtige en vreugdevolle emoties in de verbondenheid met levende wezens en de waarden van respect, aandacht en samenleven, tussen soorten en tussen mensen, waardoor de dynamiek lijnrecht tegenover een reactionair localisme staat.

Een eeuw van experimenten

In de praktijk werkt deze strategie, en ze bloeit zelfs op. Dat beschrijft journaliste Juliette Duquesne in haar boek Autonomes et solidaires pour le vivant. S’organiser sans l’autorité de l’État (Le Bord de l’eau, 2025). 

Van de Franse ZAD’s in Notre-Dame-des-Landes (Loire-Atlantique) en Les Lentillères (Dijon), tot de langdurige ervaring van Longo Maï, de Zapatisten in Chiapas, Mexico, en de Koerden in Rojava, heeft ze talloze strijdervaringen gedocumenteerd en onderzocht. Haar stelling: de voorwaarden voor de overwinning zijn complex en voortdurend in ontwikkeling, maar organiseren zonder de staat is mogelijk.

Zij wijst erop dat het anarchisme zijn organisatorische levensvatbaarheid op grote schaal al bewezen heeft. Ze herinnert aan het weinig bekende Spaanse experiment van 1936, ‘dat vaak in geschiedenisboeken vergeten wordt omdat het door kapitalisten en communisten werd verguisd’.

Van juli 1936 tot het voorjaar van 1937, zoals Juliette Duquesne samenvat, vonden drie miljoen mensen in Catalonië en Aragón het collectieve leven zonder staat opnieuw uit: gecollectiviseerde economische activiteiten, zelfbeheerde onderwijs- en gezondheidszorgsystemen, gemeenschappen met lokale valuta en sommigen schaften geld zelfs helemaal af. 

Een culturele, sociale, anarcho-syndicalistische en politieke context die specifiek was voor Spanje in die tijd, maakte deze overvloed aan experimenten mogelijk, voordat de Burgeroorlog en vervolgens het Franco-regime een tragisch einde maakten aan dit avontuur.

Onder de minder bekende prestaties verdient ook Machnovshchina, het anarchistische Oekraïne tussen 1917 en 1921, vermelding. De overwinningen van het ‘Zwarte Leger’, een boeren- en arbeidersguerrilla tegen reactionaire krachten, maakten de oprichting van landbouwcommunes in het hele land mogelijk. Een gebrek aan militaire middelen en Sovjetrepressie maakten een einde aan dit grootschalige libertaire en egalitaire experiment.

Ecologische en sociale emancipatie kan lokaal werken, maar kan het ook worden gegeneraliseerd? ‘De gedachte dat we de verwoestende gevolgen van accumulatie kunnen stoppen door het aantal te verdedigen zones te vermenigvuldigen, is waarschijnlijk niet veel serieuzer dan de gedachte dat we de opwarming van de aarde kunnen stoppen door kleine gebaren te verzamelen’, merkten de ‘Soulèvements de la Terre’ (Beweging ‘Aardse Opstanden’; zie Online )  al op in hun strategisch werk Premières secousses (La Fabrique, 2024). 

‘Tenzij we misschien de verbanden leggen;, vervolgen ze. Dit is het idee waar alle genoemde auteurs op uitkomen: ‘bevrijde gebieden’ van de staat, zelfs gedeeltelijk, zouden, als ze zich vermenigvuldigen en verenigen, een kritische massa kunnen bereiken die groot genoeg is om te concurreren met, of op zijn minst de soevereine autoriteit van de staat te ondermijnen.

Kairos

Voor Alessandro Pignocchi is het doel de staat te ‘doorboren’ met autonome gebieden, om ‘geleidelijk een parallel aan het kapitalisme op te bouwen’, verenigd binnen een ‘terrestrisch internationalisme’. Juliette Duquesne schrijft dat ‘de besmetting zich via capillaire werking moet verspreiden’, zodat ‘de staat en het kapitalisme steeds meer gemarginaliseerd raken’ totdat een ‘drempel’ wordt bereikt die een keerpunt mogelijk maakt. Met andere woorden: de uittocht uit het kapitalisme en de intrede in een ware democratie. 

Het is duidelijk dat de staat zich niet onbeantwoord zal laten aanvallen: de felle repressie van de ZAD in Notre-Dame-des-Landes illustreert dit. Maar paradoxaal genoeg is het ook het bewijs dat de overwinning mogelijk is, als anarchistische activisten de kairos weten te grijpen, dat wil zeggen, de gunstige omstandigheden weten te benutten. [Kairos, een ‘figuur’ in de Griekse mythologie; in de betekenis van ‘het juiste ogenblik’, ‘de goede gelegenheid’; thh.]

Dit is de andere essentiële strategische hefboom. Pignocchi, Duquesne en Wright delen de observatie van de Aardse Opstanden-beweging: het bereiken van autonomie buiten de staat vereist bondgenoten binnen de staat. Het is noodzakelijk om de staat te hybridiseren, door te vertrouwen op ambtenaren of gekozen functionarissen die sympathie hebben voor de zaak en door te profiteren van electorale overwinningen van de minst vijandige politieke krachten om een ​​voordeel te behalen bij de verovering van grondgebied.

De taak lijkt echter gigantisch. Het kan des te ontmoedigender zijn, gezien het feit dat de eco-anarchistische en duurzame omverwerping van een kapitalistische staat historisch gezien nooit heeft plaatsgevonden. Om de valkuil van ontmoediging te vermijden, benadrukt John Holloway dat deze kapitalistische staat een kolos is op lemen voeten.

Gedurende de lange en soms complexe ontwikkeling van zijn werk herinterpreteert de filosoof de marxistische theorie over de interne tegenstrijdigheden van het kapitalisme. De onverzadigbare accumulatiedrang van het kapitalisme drijft ertoe alles tot een handelswaar en uiteindelijk tot geld te transformeren. Deze drang om mens en natuur steeds verder uit te buiten stuit echter op fysieke grenzen, zoals blijkt uit de ecologische crisis.

In de afgelopen decennia is de behoefte aan constante accumulatie, essentieel om de ineenstorting van het systeem te voorkomen, gedeeltelijk niet vervuld. Bij gebrek aan voldoende menselijke en natuurlijke ‘grondstoffen’ om te exploiteren, legt de auteur uit, hebben elites ‘fictief kapitaal’ vergaard door de massale uitgifte van geld, dat zelf is ontstaan ​​uit de creatie van schulden. 

Het kapitalisme bevindt zich vandaag de dag in de situatie van de cartooncoyote, die allang de rand van de klif is gepasseerd, over de afgrond rent en moet blijven rennen om niet te vallen.

De afbraak van sociale verworvenheden, politiegeweld, open conflicten: alles wordt gedaan in een wanhopige poging om arbeiders te dwingen en de winstmarges te vergroten. Maar onze hoop ligt hierin, schrijft John Holloway: in het besef dat wij, door onze afwijzing van absolute commodificatie [menselijk handelen en de resultaten daarvan steeds meer uitdrukken in geldswaarde; thh.] en onze overvloedige verlangens, het kapitalisme zowel dwarsbomen als angst inboezemen. De mondiale financiële wereld, die steeds heftigere ‘hartaanvallen’ te verduren krijgt, zoals de financiële crisis van 2008, zou wel eens definitief kunnen bezwijken aan de volgende.

Hij concludeert: ‘Wij zijn niet de slachtoffers van de crisis, maar de hoofdrolspelers: ons verzet en onze rebellie, onze ongehoorzaamheid en weigering om ons als robots te gedragen. Dit is wat het kapitalisme voortdurend dwarsboomt. In deze wanhopige tijden is dit onze hoop’.

Hij roept op tot de moed om radicale ambities te omarmen: te denken en te handelen voor een wereld zonder kapitaal, dus zonder geld. Tegenover degenen die deze projecten zien als niets meer dan onrealistische of vergezochte utopieën, erkennen deze hedendaagse anarchistische auteurs dat het pad dat zij bewandelen verre van gebaand is en dat hun horizon gaandeweg vorm krijgt. 

Maar hun strijd, zo stellen zij, heeft het voordeel dat die zeer concreet is, omdat het elk individu betreft dat begint met handelen in zijn eigen territorium, voor de verdediging van zijn bos, zijn waardigheid op het werk of zijn drinkwater, hier en nu.

Vincent Lucchese [Vertaald door Thom Holterman. Het oorspronkelijke Franstalige artikel is te vinden op de  site Reporterre , zie Online.]