Theodor W. Adorno (1903-1969) – Hang Naar Gezag – De Autoriteitsgebonden Persoonlijkheid

De Duitse filosoof, socioloog, musicoloog Theodor W. Adorno (1903-1969) is, met Max Horkheimer, een van de bekendste figuren van de Frankfurter Schule (gesticht in 1923). Hij en een aantal andere mensen van dit instituut vluchtten voor het Hitler-regime naar de USA. Aldaar financierde het Amerikaans Joods Comité een grootschalig sociologisch, sociaalpsychologisch onderzoek, dat in 1950 uitkwam, getiteld The Autoritarian Personality. Daarbij werd onder meer gewerkt met de F-schaal, F van fascisme. Men mag niet vergeten dat het bedoelde onderzoek verricht werd onder de Amerikaanse bevolking. 

Het thema van de autoritaire persoonlijkheid heeft Adorno niet losgelaten. Het fascisme zou dan politiek-militair in 1945 overwonnen zijn, maar daarmee was het in de sfeer van een bepaalde karakterstructuur bij mensen niet verdwenen, bleek uit het hierboven genoemde onderzoek. Zo hield hij op 4 mei 1960 in Parijs een lezing getiteld ‘Autoritarismus und Nationalismus’, waarin hij sprak over de ‘autoritätsgebundene Persönlichkeit’. Aan deze term gaf hij de voorkeur boven die van ‘autoritaire persoonlijkheid’. [ThH]

Waarom de bovenstaande inleiding? Wel, de genoemde Adorno-lezing is onlangs in het Frans vertaald en te boek gesteld onder de titel Désir autoritaire , wat ik vertaal met ‘Hang naar autoriteit’. Daarin zijn opgenomen de noten van de vertaalster, Marie-Andrée Ricard, docente Duitse filosofie en esthetiek (Universiteit Laval, Quebec), die naast informatief ook verhelderend werken. Tevens is van haar hand toegevoegd een gedegen, actualiserend, Nawoord, dat het thema van de autoriteitsgebonden persoonlijkheid bespreekt, in het licht van wat we sociopolitiek heden meemaken. Het Voorwoord is van de Franse historicus Johann Chapoutot, gespecialiseerd in ‘Duitsland en het nazisme’ (zie van hem Online). Het thema is altijd actueel zou je kunnen zeggen, zoals ook Marie-Andrée Ricard opmerkt.

Hang naar autoriteit

Wat ik hier zal doen is uit Adorno’s betoog van 1960 een van kernen bespreken die ik gelet op de actualiteit van groot belang vind. Het vormt een thema rond de term ‘vooroordeel’. Afhankelijk van welk soort vooroordeel gebruik gemaakt wordt, zal een discussie wel of niet zinloos zijn. Die thematiek zal ik samenvattend vertalen (de paginanummers die ik verschaf verwijzen naar het boek Désir autoritaire).

Adorno spreekt in zijn lezing over ‘individuen’ – persoonlijkheden – die gebonden zijn aan autoriteit (gezag).  Hij wijst erop dat er een sterk verband is tussen deze soorten persoonlijkheid, tussen dit karakterologische type en het politieke nationalisme. Het nationalisme is in zijn lezing thematisch verwerkt. Maar het autoriteitsgebonden karakter, de functie ervan, bestaat erin dit soort individuen te stimuleren om te investeren in meerdere irrationele doelen (pp. 31-32).

Adorno is zich bewust dat de context niet alleen psychologisch is, maar steeds psychosociaal. Zo is op te merken dat de wereld zelf op een manier georganiseerd is, die echt autoritair is. Het sociale netwerk is zo knellend, dat dit individuen dwingt zich conform de ‘sociale rol’ [Talcott Parsons] te gedragen. De organisatie van ons leven, en vooral dan van onze economische gedragingen, is zelfs in een grote mate autoritair in de zin dat individuen zich steeds als ‘onderworpen’ hebben te gedragen (pp. 35-36). Als voorbeeld verwijst Adorno naar het leven in de Derde Rijk. Daarbij merkt hij tevens op dat het volstrekt misleidend is te veronderstellen dat de psychologische basis voor de beschreven identificatie met gezag, eenvoudigweg zal verdwijnen met de politiek-militaire uitschakeling van het nazisysteem.

Het autoriteitsgebonden karakter kent een verschijnsel dat onthullend is voor dat karakter. Dat betreft het vooroordeel. Het vormt een van de kernen van het betoog van Adorno. Het bepaalt namelijk, zo zullen we zien, of argumentatie deugdelijk is en daarmee of een discussie (over kwesties als, antisemitisme, racisme, migranten, identiteit) al dan niet zinvol zal zijn.

Adorno gaat er vanuit dat ieder mens zo zijn of haar vooroordelen heeft (p. 40). We kunnen niet leven zonder. Het gaat dan om vooroordelen die iets over het mogelijk toekomstige zeggen. De ervaring ermee kan opleveren dat we het vooroordeel laten varen: de ervaring leerde namelijk anders. Adorno heeft het hier over een vooroordeel als anticipatie op een ervaring. Het gaat om vooroordelen in de zin van legitieme anticipatie (p. 43). Daarnaast heeft hij het over vooroordelen in ‘strikte’ zin. Daarmee wordt de irrationaliteit binnengehaald in het denken. Dat is het effect van hetontbreken van de mogelijkheid, dat de ervaring het vooroordeel kan opheffen. Het laatste, die opheffing, is het effect inherent aan een rationele motivatie voor het vooroordeel.

Het ‘strikte’ vooroordeel  is een ziekelijk, een pathologisch vooroordeel (préjugé pathique) (p. 43). Het levert argumentatie rondes in discussies op, die karakteristiek zijn als ze gevoerd worden met een autoriteitsgebonden persoonlijkheid. Een voorbeeld mag duidelijk maken hoe dat ‘strikte’ vooroordeel werkt. Ik ontleen het aan het Nawoord van Marie-Andrée Ricard. Zij verwijst naar wat de Franse filosoof Alain Finkielkraut vertelt over een gesprek dat in 1969 plaatsvond tussen de Franse maoïst Robert Linhart en een zekere Ali. Beiden werkten in een van de autofabrieken van Citroën. Linhart geeft aan dat op wat hij Ali vraagt over iets eetbaars of iets anders, deze direct reageert met: ‘Neen, dat nooit, dat is ‘joods’’. Linhart: ‘Hoezo, ‘joods’’. Ali: ‘Dat wil zeggen: het is niet goed, je moet dat niet doen’. Linhart: ‘Welnu, ‘joods’, dat is een volk, een, religie’. Ali: ‘Nee, nee, ‘joods’, dat is het tegenovergestelde van anderen. Men zegt ‘joods’ voor iets dat niet goed is’. Zo gaat het nog even door tot Linhart zegt: ‘Luister Ali, ik weet wat ik zeg, ik ben zelf joods’. Waarop Ali zonder dralen antwoordt: ‘Maar jij kan niet joods zijn. Jij bent goed. Joods wil zeggen wanneer iets niet goed is’.

Welnu, het voorbeeld illustreert dat niets het idee van een individu kan veranderen, ook niet door een ervaring, als betreffende zich baseert op een ‘strikt’ (een ‘pathique’) vooroordeel (pp. 107-108). Deze gesteldheid van de autoriteitsgebonden persoonlijkheid komen we actueel tegen in extreemrechtse kringen. Overigens kan men die evenzeer tegenkomen in andere kringen, zoals Adorno zelf heeft ervaren als het om ‘autoritaire communisme’ gaat (p. 67). Bovendien wijst hij er nog eens op dat aan de psychosociale structurering van het autoriteitsgebonden karakter een objectieve basis ten grondslag ligt. Juist voor de actualisering van de autoritaire tendensen heeft men te letten op de objectieve politieke en economische gegevenheden (pp. 66-67).

Gelet op het voorgaande is te denken aan gevoelens van onzekerheid en angst bij mensen (het slachtoffer zijn of te worden van massaontslagen; met eigen ogen zien hoe jouw positie ‘opgevreten’ wordt/zal worden door AI – zoals in de bankwereld; etc.). Deze gevoelens maken mensen rijp om op zoek te gaan naar ‘bescherming’. Extreemrechtse partijen houden daarvoor zondebok-theorieën, gestoeld op ‘strikte’ vooroordelen,, in gereedheid om hoegenaamd die bescherming te leveren, met doorverwijzing naar de ‘grote leider’…

Zelf vat Adorno een en ander als volgt samen. De objectieve, bepalende voorwaarden leveren een klimaat waaraan individuen zijn bloot gesteld. Dat klimaat neigt ertoe onder invloed van een ontelbare hoeveelheid gezichtspunten de karakterstructuur van de autoriteitsgebondenheid te versterken. Dit werd in 1960 opgemerkt. Driekwarteeuw later is er nog steeds het maatschappelijk inzicht mee te verscherpen.

Thom Holterman

Adorno, Theodor W., Désir autoritaire, Éditions Rue d’Ulm, Paris; vertaald uit het Duits, geannoteerd en van een Nawoord voorzien door Marie-Andrée  Ricard; Voorwoord door Johann Chapoutot; 144 blz., prijs 14 euro.