“Nationaal akkoord” dreigt protest tegen bezuinigingen in de sociale zekerheid in te dammen

Terwijl de vakbonden zich opmaken voor grote acties dit najaar tegen de bezuinigingen in de sociale zekerheid, werkt het minderheidskabinet-Jetten aan een “brede coalitie” voor de begroting die zij voor Prinsjesdag hebben opgesteld. Daarbij is ook Progressief Nederland (PRO) betrokken. Met andere woorden, de vakbonden kunnen nu wel in de actiestand staan, maar ondertussen wordt er gewoon dooronderhandeld in politiek Den Haag.

Het kabinet praat met meerdere oppositiepartijen. Minister Heinen van Financiën is optimistisch. In de media meldde hij: “Als ik dat zo zie, denk ik dat het bij elkaar te brengen is”. Links staat onder grote druk en is in feite niet nodig. Het totaal aan rechtse en extreem-rechtse partijen, waaronder het minderheidskabinet-Jetten, heeft een meerderheid in de Tweede Kamer en kan dan ook een rechtse begroting erdoor drukken.

Maar de vraag is of dat op korte termijn gaat gebeuren. Er is een sterke lobby vanuit het bedrijfsleven, dus vanuit de kapitalisten, om tot een nationaal akkoord te komen. Oud-ASML-topman Peter Wennink bepleit zo’n nationaal akkoord om de economische groei en de toekomstige welvaart van Nederland te waarborgen. Dat pleidooi is een vervolg op zijn adviesrapport “De route naar toekomstige welvaart”, dat hij op 12 december 2025 presenteerde in opdracht van het kabinet-Schoof. Het rapport bepleit geen bezuinigingen, maar vraagt er juist om om miljarden in de Nederlandse economie te pompen, om aan de investeringsbehoeften van het bedrijfsleven te voldoen.

Nationaal industriealarm

Op 1 juli 2025 werd het “Nationaal industriealarm” gepresenteerd. Dat is een initiatief van VNO-NCW, MKB-Nederland, FME, VNCI, Deltalinqs, Koninklijke VEMW, VEMOBIN en de vakbonden FNV en CNV. Volgens de bazen van VNO-NCW staat de Nederlandse basis- en maakindustrie onder zware druk. Bedrijven sluiten de deuren, schalen af of verplaatsen hun productie naar het buitenland. De keten wordt steeds kwetsbaarder, de zorgen nemen toe. Duizenden banen staan op het spel, in elke regio van het land.

Volgens VNO-NCW hebben “we” in Nederland alles in huis om een toekomstbestendige, duurzame industrie te bouwen: talent, ligging, innovatiekracht en toegang tot groene energie. Maar hoge energiekosten, geen gelijk speelveld, traag vergunningenbeleid en voortdurende beleidswijzigingen zorgen er volgens de bazen voor dat de investeringen stilvallen. Het zou tijd zijn om “samen” de koers te verleggen. ‘Werkgevers’, ‘werknemers’ én overheid. De Telegraaf noemde het een “noodkreet”: sociale partners, van links tot rechts, red onze industrie.

Infrastructuurcrisis

En er is meer. Gemeenten, provincies, vervoerregio’s, bedrijfsleven, mobiliteitsaanbieders, logistieke organisaties en de bouwsector trekken gezamenlijk aan de bel bij het kabinet. In een brief aan alle bewindspersonen waarschuwen ze dat Nederland aan de rand van een infrastructuurcrisis staat: zonder structureel extra investeringen in infrastructuur komen bereikbaarheid, economische groei, woningbouw, veiligheid en brede welvaart verder onder druk te staan. De oproep wordt ondersteund door de Mobiliteitsalliantie, Logistieke Alliantie, IPO, VNG, de vervoerregio’s, Bouwend Nederland, NLingenieurs, Cumela, Techniek Nederland en VNO-NCW/MKB-Nederland. Teneur in de brief: er zijn tientallen miljarden euro volgens een nieuwe begrotingssystematiek nodig voor verbetering van de infrastructuur. Het is opmerkelijk is dat ook overheidsinstellingen, zoals gemeenten en provincies, zich bij het initiatief aansluiten.

Er zijn meer aanwijzingen dat vanuit het bedrijfsleven sterk wordt gepleit voor een nationaal akkoord. Maar zo’n nationaal akkoord is er niet zomaar. Er wordt dus geschoven in het tijdpad dat tot een dergelijk nationaal akkoord zou moeten leiden. Ook wil het kabinet niet dat de Tweede Kamer over de begroting in zijn totaliteit gaat stemmen, maar alleen over de afzonderlijke deelbegrotingen van de ministeries. Dat heeft – als een motie van wantrouwen tegen dit minderheidskabinet geen meerderheid krijgt – tot gevolg dat het kabinet de ene keer over rechts en de andere keer over links een meerderheid kan vormen.

Het kabinet heeft na kritiek van de oppositie de bezuinigingen op de sociale zekerheid een jaar uitgesteld, en het duurt nog enige weken voordat de behandeling van de afzonderlijke begrotingen begint. De bezuinigingen op de WIA en de WW zouden pas in 2029 ingaan, en er is dus alle tijd om met PRO tot overeenstemming te komen. PRO-leider Klaver heeft al gezegd dat over een hervorming van de WIA valt te praten, maar dan moet de bezuiniging eerst van tafel. Onlangs merkte hij op dat het kabinet al begint te schuiven en dat de gesprekken zinvol zijn. En de vakbeweging? Die maakt zich volstrekt ongeloofwaardig als men zich aansluit bij een eventueel nationaal compromis dat PRO misschien wel zou willen. Maar gezien de strijdbaarheid van de afgelopen tijd binnen de FNV zal dat niet zo snel gebeuren, denk ik.

Psychische klachten

Anders ligt het met de opstelling van het CNV. Op 11 juli 2025 kopte De Telegraaf: “Een op de tien werkenden is straks ziek. CNV wil ingrijpen voor het te laat is”. CNV-voorzitter Piet Fortuin spreekt bij de arbeidsongeschiktheidsverzekeringen, de WIA, van een onhoudbare toestand. Volgens Fortuin stevent ons land in een rap tempo af op 1 miljoen mensen in de WIA. Dit jaar al loopt het aantal arbeidsongeschikten op naar 853.000 mensen. Bijna 60 procent van de arbeiders valt uit door psychische klachten. De meeste mensen die uitvallen zijn jonge vrouwen. Ze bezwijken onder de combinatie van een baan, hun drukke privé-leven en soms ook de zorg voor hun ouders. Ook onder jonge mannen neemt het aantal burn-outs en andere stressgerelateerde klachten toe. “Maatschappelijk is dat een drama”, aldus Fortuin. Hij constateert dat sinds corona de werkdruk in veel organisaties hard is opgelopen. “Geen wonder”, aldus Fortuin, “dat mensen de regie op hun werk zo belangrijk vinden. Dat staat bij de arbeidsvoorwaarden met stip bovenaan.”

Maar in plaats van nieuwe maatregelen voor te stellen om de verdeling van betaalde en onbetaalde arbeid tussen mannen en vrouwen te verbeteren en als vakbond te streven naar verbetering van de arbeidsvoorwaarden en omstandigheden, oorzaak van de WIA- instroom, pleit de CNV-voorzitter in feite voor afbraak van de WIA. “We moeten de huidige WIA niet hervormen, maar iets nieuws bedenken”, aldus Fortuin. Sociale partners zouden dat met een blanco papier voor hun neus moeten doen. De vakbonden zouden dan vooraf geen eisen moeten stellen aan het overleg. Fortuin doet alvast de volgende voorstellen. Hij wil bespreekbaar maken of een WIA-uitkering wel levenslang moet blijven. Hij pleit voor een opsplitsing van het UWV, waarbij die alleen maar de uitkeringsverstrekking doet. Andere partijen (private organisaties?) zouden dan verantwoordelijk moeten worden voor het vinden van passend werk. Die zouden dan mensen naar werk moeten begeleiden. Bovendien wil Fortuin meer druk uitoefenen op arbeidsongeschikten, want hij vindt dat iedereen op de arbeidsmarkt moet kunnen meedoen. En dus moeten de arbeidsongeschikten aan het werk, al is het maar voor 5 of 10 uur per week.

Disciplinering

Met een tijdelijke WIA en strengere keuringen zal de bijstand meer dan ooit het afvoerputje blijken te zijn en komen duizenden extra mensen op het absolute minimum terecht. Deze mensen aan het werk zetten, zoals Fortuin wil, is een illusie. Hij toont zich een voorstander van de werk-werk-werk ideologie, als motivatie om langdurig baanlozen en arbeidsongeschikten onder druk te zetten. Arbeiders zouden gedisciplineerd moeten worden om de laagbetaalde flexibele baantjes te nemen waar ze geen bestaanszekerheid aan kunnen ontlenen. Bovendien willen veel bazen geen gedeeltelijk arbeidsongeschikten in dienst nemen. Velen kunnen helemaal niet meer werken. Druk uitoefenen op arbeidsongeschikten om weer aan het werk te gaan heeft een averechts effect. Die druk levert vaak extra stress, angsten en wanhoop op, die de arbeidsongeschiktheid alleen maar erger maken. De Bijstandsbond heeft ervaren dat het onder druk zetten van arbeidsongeschikten slecht is. Over dit onder druk zetten van arbeidsongeschikten in de bijstand in Amsterdam heeft de Bijstandsbond twee zwartboeken samengesteld, in augustus en oktober 2024.

Ook de opsplitsing van het UWV is een zinloze maatregel, die alleen maar organisatorische veranderingen met zich meebrengt zonder dat de kansen van WIA- gerechtigden op betaald werk worden vergroot. Het onderbrengen van de arbeidsbemiddeling in een aparte (geprivatiseerde?) organisatie brengt geen verandering in de uitzichtloosheid die velen beleven. In het verleden is al ervaring opgedaan met geprivatiseerde reïntegratiebureaus en die reorganisatie werd een grote mislukking. Het onderbrengen van de arbeidsbemiddeling in een nieuw soort arbeidsbureau maakt de zaak alleen maar complexer.

De vakbonden zouden zich sterk moeten maken voor een preventief beleid, zoals betere verdeling van arbeid tussen mannen en vrouwen, terugdringen van flexibele arbeid en beter mogelijk maken van de combinatie van privé-leven en betaald werk. Maar in plaats daarvan pleit het CNV alvast voor afbraak van de WIA. Dat is de rol die het CNV altijd heeft gespeeld. Bij alle retoriek over de bezuinigingen wordt over een hervorming van de arbeidsmarkt niet gesproken. De oorlogshitsers roepen dat bezuinigd moet worden op de sociale zekerheid om de bewapeningswedloop te financieren, en het CNV komt hen bij voorbaat al halverwege tegemoet tussen ‘werkgevers’, overheid en andere vakbonden. Zo wordt van alle kanten druk uitgeoefend op de FNV en PRO om akkoord te gaan met de formulering van een nationaal akkoord. Gaat de geschiedenis van het akkoord van Wassenaar zich herhalen? Of krijgen we een frontale botsing tussen aan de ene kant het minderheidskabinet en de krachten die een nationaal akkoord steunen en aan de andere kant de FNV en de buitenparlementaire linkse actiebeweging?

Piet van der Lende