Libertair Communalisme – Openbare Diensten – Rechten van de Mens en de Burger

De term communalisme verwijst naar uiteenlopende vormen van lokaal zelfbestuur. In het begrip vindt men het woord ‘commune’ terug als verwijzing naar basisorganisatie voor het samen leven van mensen. Het woord dekt  als ‘culturele’ eenheid, dorp, stad en als ‘bestuurlijke’ eenheid gemeente. De verbindingen tussen die eenheden kunnen fundamenteel verschillend zijn. Het bijvoeglijk naamwoord ‘libertair’  duidt er dan op dat die verbindingen horizontaal en/of federaal samengesteld zijn en dat de eenheden en verbanden bevolkt worden door mensen die onderling ‘gelijken’ zijn.

Verwant met het woord commune in libertaire zin is het Engelstalige woord ‘commons’, ook wel ‘gemene gronden’ (brink, meent), en ruimer genomen ‘gemeenschappelijke middelen’ (gemeenschappelijk beheerde grond, ‘hulpbronnen’,  viswater). Gelet op dit alles is het niet vreemd dat in een tijd van komende gemeenteraadsverkiezingen de aandacht in publicaties zich richt op ‘municipalisme’ (de ‘gemeente’ betreffende). In anarchistische publicaties zal het dan om libertair municipalisme gaan zoals ook in het februarinummer van Le Monde libertaire (nr. 1880/2026). Ik haal daar enkele punten uit en wijs vervolgens ook op het tijdschrift La Commune.  [ThH]

Voor een libertair municipalisme?

In zo’n 25 pagina’s wordt vrijelijk op de hierboven verwoorde vraag door een tiental auteurs ingegaan. De diversiteit van de bijdragen is groot. Zo is er voor ieder wat wils. Een coherente gedachtegang die aan de artikelenreeks ten grondslag zou kunnen liggen, zal de lezer zelf moeten analyseren of bedenken. Dat is het werk van ‘Menselijke Intelligentie’.

Zo komt de Parijse Commune (1871) aan de orde naast Cristiania bijvoorbeeld. Wat? ‘Vanaf 1971 bezetten anarchisten en theologen, yogi’s en zwarthandelaars, communistische activisten en militante alcoholisten, berouwvolle zwervers en praktiserende zwervers, sociaal kreupelen en klarinettisten, antropologen en orgeldraaiers een kazerne in Kopenhagen, waardoor het grootste kraakpand van Europa ontstond : Christiania’. Aldus de Franse antropoloog Jean-Manuel Treimond.

In zijn artikel getiteld ‘Christiania of libertair municipalisme voor eeuwig’ geeft hij bovendien een beschrijving in Le Monde libertaire (LMl) hoe het aldaar in 2026 vergaat. Jaren geleden publiceerde hij Verhalen van Christiania, bijeengebracht in zijn boek Récits de Christiania (Lyon, 1994/1999). Dit om te begrijpen hoe duizend mensen, op negenhonderd meter van het Deense Parlement, al bijna vijftig jaar zonder politie, zonder stemrecht en zonder hiërarchie hebben geleefd. 

En hoe gaat het aan de andere kant van de wereld, in het gebied van de Zapatista-beweging? Dat leest men in het laatste artikel van het thema in het onderhavige LMl nummer. Het draagt als sprekende titel: Chiapas ofwel de kunst van het ontbinden van de staat. In dat gebied kan men borden tegenkomen met: ‘U bent in Zapatistisch gebied in rebellie. Het is de bevolking die beveelt en de regering die gehoorzaamt’. De kunst van ontbinden van de staat vereist meer en daarover is in het flankerende artikel te lezen.

La Commune – openbare diensten – rechten van de mens en de burger

Zoals opgemerkt treft men in het themagedeelte van het onderhavige LMl nummer een artikel over de Commune van Parijs (1871). Dat bespreekt instanties (welke vorm van lokaal bestuur werd ingesteld?) en de institutionele beginselen die door de communards werden gehanteerd (zoals imperatief mandaat; discussie/vaststellen/uitvoeren). Een dergelijke organisatorische geheel wordt niet voor niets opgezet. Zo werd onmiddellijk na het instellen van de Parijse Commune begonnen met het weer op gang krijgen van de ‘openbare diensten’ (scholen, ziekenhuizen, drinkwatervoorziening, enzovoort).  Daarnaast werd teruggegrepen op de ‘Verklaring van de Rechten van de Mens en de Burger’ uit1789 (Franse Revolutie), door te breken met de verstrengeling van zwaard (Staat) en wijwaterkwast (Kerk) – een manier van uitdrukken die ik tegen kwam het artikel ‘La laïcité et la Commune de Paris’  (La Commune, 2026/1, p. 24).

Opvallend is dat de Franse ‘Vereniging van vrienden en vriendinnen van de Parijse Commune (1871)’ (zie Online) in 2026 de aandacht zal richten op het thema: de publieke diensten. Deze vereniging geeft het kwartaaltijdschrift uit, La Commune, waaruit ik zojuist citeerde. In het eerste nummer van dit jaar (nr. 105) is een voorschot genomen op de ‘openbare diensten’ in de vorm van korte samenvattingen van enkele in 2025 gehouden inleidingen (zie Online). Gewezen wordt door een inleider op de instelling door de Parijse Commune van de ‘Société de l’Éducation Nouvelle’. Die stelde een programma op voor een nieuwe soort school (gratis onderwijs voor een seculiere school van jongens en meisjes). 

De Parijse Commune heeft 72 dagen bestaan (18 maart – 28 mei 1871). Het vele werk dat wachtte op uitvoering kon nauwelijks van de grond komen. Een groot deel van het budget ging naar bewapening.. Want de vijand, de Franse regering die zich had teruggetrokken in Versailles, met aan het hoofd Adolphe Thiers, een rooms-katholieke monarchist, bereidde de aanval voor, waarna in de Bloedige Week met enkele tienduizenden gedode en gefusilleerde communards de Commune viel.

Openbare diensten en rechten van de mens en de burger liggen nog steeds onder vuur. Is het niet (meer) van wege het neoliberalisme, is het wel van wege neoreactionaire, extreemrechtse krachten. Het zijn krachten die opnieuw een voedingsbodem vonden dan wel voorgeschoteld kregen…

In beide tijdschriften komt men verder de gebruikelijke rubrieken tegen waarvan een de boekbesprekingen.

Thom Holterman

Le Monde libertaire, nr. 1880, februari 2026, 56 blz., prijs 5 euro.

La Commune, nr. 105, 2026/1, 32 blz.