“King Kong Theorie” bevat geen theorie, maar een ongefilterd en brutaal verhaal over man-vrouw verhoudingen

Dit boek is geen theorie. Het is tenminste geen theorie in de zin dat het probeert iets te analyseren of een coherent raamwerk te ontwikkelen om een bepaald fenomeen te begrijpen. Zoals een vriend van mij dit uitdrukte: “it’s raw”. Het is een ongefilterd en brutaal (eerlijk) verhaal over Virginie Despentes’ ervaringen als vrouw, met alle tegenspraken die erbij horen. Hiermee voelt het dichter bij het idee van een essay: het is een poging, een probeersel om iets onder woorden te brengen, over iets te schrijven dat lastig is om tot uitdrukking te brengen.

In “King Kong Theorie” reflecteert Despentes op haar ervaringen als vrouw uit de lagere klasse die is verkracht, sekswerk heeft gedaan, boeken heeft geschreven en films heeft geregisseerd. Iemand die met pornoactrices heeft samengewerkt en iemand die een bloedhekel heeft aan het idee dat zij als vrouw onderdanig zou moeten zijn. Dit leidt niet tot een zuivere analyse waarmee we het patriarchaat precies kunnen ontleden. Wel zit het boek vol scherpe observaties die aan het denken zetten en die je niet gewoon zo naast je neer kan leggen, ook al zijn ze soms ongemakkelijk of passen ze niet in je wereldbeeld. Dat lijkt een van de doelen van boek te zijn: de vinger op zere plekken leggen, laten zien waar we maatschappelijk op neerkijken, hoe dat neerkijken ons verheven doet voelen, maar ons ook bang en braaf maakt.

Sekswerk en porno

Voorbeelden van dingen waar we op neerkijken, maar ook bang voor zijn, zijn sekswerk en porno. Despentes trekt zich heel weinig aan van feministische argumenten dat porno of sekswerk een bijzonder schrijnend voorbeeld van geweld tegen vrouwen zijn. Zo beschrijft ze porno als “slechts een filmgenre” en “cinema”. Bij sekswerk, dat zelf twee jaar lang heeft gedaan, richt ze haar pijlen ook vooral op de beleid eromheen en op de arbeidsvoorwaarden.

Despentes heeft het primair over prostitutie: het ruilen van seks voor geld (en niet bijvoorbeeld over strippen). Ze ziet sekswerk vooral als betaald werk, en het is niet per se vernederender dan andere banen. En het is tenminste betaald. Je zou eens seks met mannen hebben zonder er geld voor te krijgen, dat is pas een slechte deal! Dat is natuurlijk wat gekscherend, maar Despentes wijst er wel op dat voor veel vrouwen seks als een goed gebruikt kan worden, dat geruild kan worden om iets van mannen te krijgen. Dat is uiteraard niet de enige reden om seks met een man te hebben (soms is het zelfs leuk), maar het lijkt ook naïef om te ontkennen dat in een maatschappij waar mannen tegenover vrouwen bevoordeeld worden, vrouwen niet ook strategisch seks ruilen voor diensten en goederen. Het huwelijk is slechts de meest respectabele en langdurige vorm daarvan. Respectabel vooral omdat het niet toegeeft dat het een handel, een contract is. Sekswerk benoemd precies deze dynamiek, het is “[o]neerlijke concurrentie, want te effectief en te rechtstreeks”.

Despentes behandelt sekswerk dan ook als iets dat niet zo gescheiden is van andere maatschappelijke verhoudingen als het taboe eromheen zou doen denken. Ze schrijft: “Ik maak nog steeds geen duidelijk verschil tussen prostitutie en legale loonarbeid, tussen prostitutie en vrouwelijke verleiding, tussen betaalde seks en seks uit eigenbelang.” Dat doet me denken aan het anoniem gepubliceerde “On Sex Negativity and Sex Work”, waarin de auteur, die ook aan sekswerk doet, beschrijft hoe sekswerk haar een bepaalde duidelijkheid geeft over seks die anders moeilijk te verkrijgen is. Als ze aan het werk is weet ze tenminste waar ze aan toe is. Dan weet ze dat ze het niet leuk hoeft te vinden, dat het gespeeld is. Je kan dingen proberen die je anders niet zou doen, en je bent niet verplicht om de ander iets te geven buiten je werkuren (iets wat Despentes ook als een voordeel van sekswerk heeft ervaren). En daarbij wordt ze betaald voor dingen die van haar als vrouw toch al verwacht worden, zoals mooi en sexy zijn, of alles wat mannen doen heel tof vinden.

Deze eerlijkheid over seksueel verlangen is iets dat volgens Despentes wordt vermeden. Het fundament van een heteroseksuele relatie, “ik betaal jou, jij bevredigt mij”, moet verborgen blijven. Vrouwen mogen niet zo brutaal zijn en direct hierom vragen, want anders zijn ze… een hoer. En mannen moeten zich schamen voor hun seksuele verlangens. Wat ze begeerden (de sekswerker) moeten ze ook minachten en hierdoor ook zichzelf.

Sekswerk is niet de enige kwestie waar men niet te open over mag zijn. De andere is porno. Volgens haar is de centrale reden waarom mensen zich daartegen uitspreken, dat het te eerlijk is over onze verlangens. Het omzeilt onze ratio, en maakt ons gewoon direct geil. Vaak genoeg komt wat ons geil maakt niet overeen met ons zelfbeeld, zodat we porno de schuld geven en het proberen uit te bannen om onze eigen schaamte te verstoppen. Despentes vat de logica die mannen tot betrekking tot porno hebben goed samen: “Ik smeek je, geef me dat wat ik wil, zodat ik je daarna in je gezicht kan spugen”. Of, om een lied van In This Moment erbij te halen: “I can be your whore… you love me for everything you hate me for”. Want hoe durft een vrouw zo vrij te zijn en te proberen direct voordeel uit het verlangen van mannen te halen? De boodschap van de ene klasse naar de ander is duidelijk: huwelijk is de enige manier waarop je op de sociale ladder mag klimmen. Als je te agressief bent hierin wordt je ervoor gehaat. En als het vrouwen toch lukt om maatschappelijk op te stijgen, dan is dat zoals mannen dat willen. Hierdoor zijn de enige vrouwen die topposities bekleden diegene die mannen volgen, en hen uiteindelijk niet bedreigen.

Over mannen gesproken…

Despentes over mannen: hom(m)oseksualiteit

De in België geboren feministische filosofe Luce Irigaray bedacht de term hom(m)osekualiteit. Deze term speelt ermee dat we in een wereld leven waarin mannen (homme in het Frans) en gelijkheid (homo in het Latijn) de dominante orde zijn. Hierbij gaat het om gelijkheid in de zin van uniformiteit, het niet toelaten van verschil of afwijking. Wat Irigaray hiermee beschrijft is een maatschappij waarin vrouwen vooral een medium voor relaties tussen mannen zijn. Dit idee bleef voor mij vaak wat abstract, maar tijdens het lezen van “King Kong Theorie” moest ik vaker aan dit idee van een orde van mannelijke solidariteit denken. Despentes beschrijft die orde als volgt: “Nooit veilig, nooit hun gelijke. Wij behoren tot het vreemde geslacht. Die uitsluiting van onze [vrouwen]lichamen vormt het fundament van de mannelijkheid, op zulke momenten [ze schrijft hier over haar groepsverkrachting] ontstaat hun fameuze mannelijke solidariteit. Een pact dat gebaseerd is op onze minderwaardigheid.”

Dit voorbeeld van hom(m)osekualiteit benoemt al het voorbeeld van de groepsverkrachting die Despentes zelf heeft meegemaakt toen ze ging liften. Maar het gaat ook om het wel vaker benoemde fenomeen dat iedere vrouw wel iemand kent die is aangerand of verkracht, maar dat mannen nooit iemand kennen die heeft verkracht of iemand heeft aangerand. Dit collectieve ontkennen en zwijgen, het elkaar verdedigen en elkaar bijspringen is de mannelijke solidariteit. Hom(m)oseksualiteit wordt het als een verkrachting vooral een boodschap is aan een andere man. Zo van: “ik neuk je vrouw als het mij uitkomt”. In veel opzichten gaat dit natuurlijk terug naar het hele idee van verkrachting. Zo komt het Engelse woord “rape” van het Latijnse “rapere”, wat zoveel betekend als stelen, afpakken, of wegnemen. Verkrachting was in eerste instantie een misdaad tegen een andere man en zijn eigendom. Het was een schending van het recht van de vader, de broer, de man (als in: de echtgenoot), die de vrouw in eigendom had. Hier is de vrouw niet op zichzelf een subject met rechten, maar alleen van belang in relatie tot de man van wie ze is. Vrouwen zijn wellicht geen wettelijk eigendom meer van mannen, maar mannen gedragen zich vaak nog wel alsof vrouwen van hen zijn.

Een ander voorbeeld is dat mannen figuurlijk over vrouwen heen praten. Vrouwen worden als het ware constant ondertiteld. Mannen vullen constant voor vrouwen in, zodat ze uiteindelijk alleen tegen zichzelf praten, alleen elkaar blijven tegenkomen. Want naar een andere mening luisteren is eng. Je moet je eens voorstellen dat iemand als Despentes schrijft over hoe mannen op haar overkomen tijdens een groepsverkrachting: alsof ze elkaar willen neuken. Ze kijken naar de ander die neukt, kijken naar elkaars pik. Ze zeggen wel de hele tijd dat ze van vrouwen houden, maar ze belazeren ons. Eigenlijk houden ze van elkaar. Ze kijken naar elkaar om, en ze stellen zich voor wat andere mannen vinden van wat ze doen. Ze geven elkaar stoere rollen in films. Dus waarom neuken ze elkaar niet, als ze zo van elkaar houden en naar elkaar opkijken? Omdat ze bang zijn een flikker te zijn. Een man die vrouwelijk is, die zijn mannelijkheid is kwijtgeraakt.

En dat is niet alleen iets bij echte seks. Volgens Despentes zie je dit ook in porno terug. Vrouwen in porno hebben volgens Despentes een masculiene seksualiteit. Of eigenlijk gedragen ze zich als een homo in een darkroom: geneukt worden door wie er maar is. De hele tijd, zonder pauze. Dat is blijkbaar wat mannen seksueel willen: een man met de uiterlijke kenmerken van een vrouw. De term hom(m)osekualiteit lijkt wel bedacht met dit soort fenomenen in gedachten.

Conclusie

Despentes beschrijft in haar boek haar kijk op mannen en vrouwen, en hoe ze zich tot elkaar verhouden. Dat is niet altijd een mooi gestructureerd en samenhangend verhaal. Ik ben ook niet overtuigd van al haar claims, en er lijken belangrijke aspecten te ontbreken: hoe werkt porno als een slecht voorbeeld, en identificeren we echt met de vrouw tijdens de heteroseksuele porno alleen omdat de camera de hele tijd op haar wijst? Ook lijkt het soms wat raar dat trans- en queer perspectieven niet aanwezig zijn, ondanks de inzichten die daar voor man-vrouwverhoudingen te vinden zijn. Het boek is dan ook een interessante stimulans voor nieuwe gedachten, een goede bron voor nieuwe en scherpe observaties, een basis voor discussie. Maar het is niet een analyse die een basis voor een sociale beweging kan vormen. Dit maakt het boek echter niet minder waard om te lezen.

“King Kong Theorie”, Despentes. Uitgeverij: De Geus, € 14,99, ISBN: 9789044546293.

Nickname