De Nieuwe Kleren Van Het Fascisme

Het Franse halfjaarlijkse libertaire tijdschrift Réfractions (nr. 54, herfst 2025) heeft de klerenkast van het fascisme bekeken. Daarna maakte het samen met auteurs uit verschillende landen een analyse van de dynamiek van de ‘neofascistisering’ . Deze dynamiek heeft in de afgelopen 15 jaar in Frankrijk, in Europa en in de wereld verschillende typen neofascisme opgeleverd.

Zo is op te merken een electorale normalisatie ervan. Dit combineert met de opkomst van een nieuwe economische oligarchie en een media-sterrenstelsel. Het extreemrechts drapeert zich met nieuwe kleren, aangepast aan de economische en ecologische crisis van het autoritaire en starre neoliberalisme. De ongeremde islamfobie, de klimaatscepsis en het anti-feminisme is alom aanwezig. Al deze zaken komen langs in vraaggesprekken met (ervarings)deskundigen, artikelen en boekbesprekingen, inclusief een uitgebreide woordenlijst getiteld ‘Taal van het neofascisme’, opgenomen in het herfstnummer van Réfractions. [ThH]

  Hoe is dit nummer opgezet?

 De redactie heeft de inhoud van het nummer opgedeeld in vijf hoofdstukken. Het opent met een verantwoording waarom er gesproken wordt over hedendaags neofascisme. Het is natuurlijk duidelijk dat het klassieke fascisme van de Italiaanse dictator Mussolini in de jaren 1920-1940 er anders uitzag dan het hedendaagse. Maar allerlei gelijkenissen weerspiegelen wel. Mussolini bediende zich van ‘milities’, zoals de hedendaagse Amerikaanse president Trump gebruik maakt van ‘zijn’ ICE-militie om terreur uit te oefenen (zie Online). Iedereen die niet in de kraam van Trump past, wordt door hem beschreven als een ‘binnenlandse terrorist’ – effect van een ‘binnenlands vijand’ denken zoals dat in fascistische en stalinistische regimes gemeengoed was/is. Fascist? Neofascist?…

 Na de verantwoording volgt het eerste hoofdstuk, getiteld ‘Wat wordt onder neofascisme verstaan?’. Dit hoofdstuk telt twee vraaggesprekken  en twee artikelen. Het eerste vraaggesprek wordt gevoerd met de Libanese antropoloog Ghassan Hage, die aan een Australische universiteit werkt. In Réfractions vertelt hij dat je in Libanon uit moet kijken om over politiek te spreken. Zo raakte hij in gesprek met iemand tegen wie hij zei, dat in Libanon levende Palestijnen naar Palestina willen terugkeren. Zijn gesprekspartner huldigde het tegenovergestelde: Palestijnen blijven en willen de christenen Libanon uitdrijven. Hage bracht daar tegenin dat dit niet correct was. Hij legde zijn gesprekspartner uit dat hij dit ontleende aan de schoolboeken die de Palestijnen gebruiken op Palestijnse scholen. Alle spreken over het verlangen terug te keren naar Palestina. Waarom zouden ze een hele generatie kinderen met het idee van de terugkeer opzadelen, als ze dat niet zouden willen? Zijn gesprekspartner keek hem aan en reageerde met: ‘Jij wil bewijzen? Wacht even. Ik ga even naar mijn automobiel en ik pak mijn revolver. Ik zal je de bewijzen tonen’. Dat was echt dramatisch voor mij, vertelt Hage. Men is in discussie, en een ogenblik later gaat de ander die discussie sluiten met een revolver… Extreemrechts gebruikt dit soort concepten – het zijn vecht-concepten, geen intellectuele. Ze zijn erop gericht om te blesseren, om ons te overheersen. Als je intellectueel reageert, dan zit je in een andere wereld.

 Ik citeer deze Libanese kwestie omdat die argumentatief een quasi universeel karakter heeft. Ze spoort bijvoorbeeld met de problematiek waarmee Duitse neomarxistische filosoof en socioloog, Theodor W. Adorno (1903-1969) zich tientallen jaren heeft beziggehouden, de autoriteitsgebonden persoonlijkheid, en diens manier van denken in termen van een ‘strikt’ vooroordeel. Ik maakte daar onlangs gewag van (zie Online).

 Het tweede vraaggesprek vindt plaats met Alberto Toscano, auteur van het uit het Engels vertaalde boek Fascism tardif. Na dit vraaggesprek zijn afgedrukt de in het Frans vertaalde Voorwoord en de Conclusie. Met deze teksten zitten we in de sfeer van de ‘Donkere Verlichting’ (Dark Enlightenment) en allerlei afschrikwekkende figuren, onder wie bekende multimiljardairs, gegroepeerd onder ‘neoreactionairen’. Een laatste artikel in dit hoofdstuk, geschreven door Jean-Pierre Duteuil, draagt als titel ‘Ieder zijn fascisme en ieder zijn belang’.

 Het tweede hoofdstuk handelt over veranderingen van het neofascistische kapitalisme. In een vraaggesprek met Jesse Oslavsky gaat het over extreemrechts ten opzichte van de afnemende  westelijke, neokoloniale hegemonie. Het tweede vraaggesprek, nu met Norman Ajari, gaat over MAGA of de mega-corporatistische staat, waarbij ‘corporatief’ fascistisch geïnterpreteerd kan worden. Het derde vraaggesprek is met Gwenola Ricordeau over de kwestie ‘Een verandering van regime?’. Deze auteure zijn wij al eens tegengekomen in het kader van het afschaffen van gevangenissen (zie Online).

 Het derde hoofdstuk geeft enkele beschrijvingen van transnationale verleidingen van het neofascisme, zoals dat in Argentinië aan de orde is. Het vierde hoofdstuk bevat twee heel verschillende soorten behandelingen van wat ‘strijd tegen het neofascisme’ wordt genoemd. In de eerste plaats bediscussieert de Spaanse libertaire psycholoog Tomás Ibánes, in het licht van het thema, ‘Het neofascisme en de logica van het minste kwaad’. Na dit artikel treft men de uitgebreide woordenlijst aan ‘Taal van het neofascisme’. Tot slot is als vijfde hoofdstuk plaats ingeruimd voor de boekenrubriek gevuld met besprekingen van boeken over antifascisme. Ja, het is allemaal in het Frans, maar tegelijk een ongekende hoeveelheid informatie over een politiek ‘kankergezwel’.

 Thom Holterman

 Réfractions, Recherches et expressions anarchistes, nr. 54, herfst 2025, 226 blz., prijs 15 euro.