Splitsing in trotskistenland, en de Oekraïne-oorlog als splijtzwam

Dinsdag 26 juni 2026

Onderstaand stuk schreef ik voor Konfrontatie Digitaal. En daar staat het dus ook al te lezen.

Splitsing in trotskistenland, en de Oekraïne-oorlog als splijtzwam

Het is weer eens zo ver: splitsing in trotskistenland. En deze keer gaart het niet over een Argentijnse sectie die breekt met de Vierde Internationale, of om één van de vele Spartacistische would-be partijtjes, versplinterd en verstrooid over ze zeven wereldzeeen. Deze keer gaat het om ons aller poldertrotskisten, de Internationale Socialisten (IS). Daar is inmiddels dus een afgesplitste tweede versie van: Socialisme van Onderaf (SVO). Dat lees je niet op de website van de IS, en ook op de website van de nieuwe club vindt je geen verhaal over hun oorsprong. Gelukkig zijn er dan weer andere marxistische splinters die de immer op de loer liggende concurrentie in de gaten houden en zo’n splitsing vermeldenswaard vinden. In dit geval betrof het Wees Paraat, het webmagazine van de Revolutionair Socialistische Partij (RSP) die er een artikel over plaatste.(1) Bent u daar nog?

Eerst maar eens over de IS, een organisatie waar ik een kleine twintig jaar actief lid van ben geweest (1988-2008). Die bestaat sinds de tweede helft van de jaren 1980 en heeft een soortgelijke politiek als de Socialist Workers Party (SWP) in Groot-Brittannië. De politiek komt neer op revolutionair marxisme: de arbeidersklasse zal via een proletarische revolutie een einde maken aan het kapitalisme, en anders komt er geen socialisme. Die revolutie is wereldwijd, want anders wurgt het kapitalisme de beginnetjes van socialisme alsnog of bij voorbaat. De revolutie dient te leiden tot arbeidersmacht, gecentraliseerd en georganiseerd in een arbeiderssstaat om de weg naar het socialisme te banen en de weerstand van de (voormalige) kapitalisten te breken – die na verloop van tijd oplost in het niets als er niets meer te breken valt en de mensheid in een zelfbesturende wereldgemeenschap opgaat: het communisme. Om zo ver te komen dient de arbeidersklasse aangevoerd te worden door een gecentraliseerde marxistische voorhoedepartij die het hele proces leidt. Hierin tonen ze zich leninisten. Trotskisten zijn het tenslotte daar, waar ze weliswaar de Russische revolutie als grote inspiratie – en de Bolsjevistische partij als lichtend voorbeeld – zien, maar de latere ontaarding van Sovjet-Rusland in een bureaucratische dictatuur afwijzen, zoals Leon Trotski gaandeweg in oppositie tegen de Bolsjewistische heerschappij terechtkwam, meer tegen wil en dank dan als keus overigens.

De IS belichaamt dan ook nog een specifieke variant van het Trotskisme. Waar zogeheten orthodoxe trotskisten in navolging van Trotski zelf, de Sovjet-Unie en soortgelijke staten schetsten als weliswaar bureaucratisch misvormd maar in de fundamenten een arbeidersstaat en – dus een stap vooruit vergeleken met het kapitalisme, tegen wie zo’n arbeidersstaat kritische solidariteit verdiende – daar zeggen de Internationale Socialisten, in navolging van boegbeeld Tony Cliff, dat de Sovjet-Unie vanaf de jaren 1920 een productiviteitsrace-annex-wapenwedloop met het Westerse kapitalisme was aangegaan en zich in die wedloop zelf had omgevormd tot kapitalistische staat, met de partijbureaucratie als nieuwe heersende klasse, de leiding ervan als een soort Raad van Commissarissen, en de economie in staatshanden functionerend als één groot kapitalistisch bedrijf. Bureaucratisch staatskapitalisme, aldus de formulering in SWP/ IS-kringen. Deze analyse bracht deze stroming, anders dan het orthodoxe Trotskisme, tot een gelijke afwijzing en veroordeling van beide kampen in de Koude Oorlog, het Westers-kapitalistische en het ‘Communistische´, staatskapitalistische kamp. ‘Neither Washington nor Moscow, but International Socialism’ zoals de befaamde leus luidt. Een variant van die leus hanteert nu ook de SWP die in bovenstaande programmatische punten niet wezenlijk van de IS verschilt. Het artikel van Wees Paraat over de splitsing meldt over de SVO: ‘Op hun sociale media is daarnaast de oude trotskischische leus ‘Neither Washington nor Moscow’, te vinden.’ (2) Onnauwkeurig, want die leus wordt door trotskisten die aan de orthodoxie vasthouden dus nadrukkelijk niet gehanteerd. Het is een specifieke IS-leus. Dat de Sovjet-Unie (staats)kapitalistisch was, onderschrijf ik trouwens nog steeds. Maar het idee dat Sovjet-Rusland voordat Stalin zijn greep had gevestigd nog iets ánders was dan een vorm van kapitalisme heb ik inmiddels losgelaten. Ook onder Lenin heerste de loonarbeid, en sus het kapitaal, in de fabrieken, en was het een kapitalistisch land. Dee Bolsjevistische partijleiders en managers aan de macht zorgden er hardhandig voor dat dit zo bleef ook.

Wat ik er zelf verder allemaal precies van vindt, van die hele Trotskistische inventaris? Ja, socialisme komt via strijd van onderop, van arbeiders en alle onderdrukte mensen en groepen mensen – waarbij ik de arbeidersklasse overigens niet langer de sleutelrol toeken die de marxistische, ook door IS en nu SVO onderschreven theorie deze klasse toekent. Ja, socialisme, in de zin van de samenleving waarin mensen gezamenlijk beschikken over de gang van zaken en de daarvoor noodzakelijke hulpbronnen en productie, is grensoverschrijdend, wereldwijd van reikwijdte en strekking, wil het de naam ‘socialisme’ waard zijn. Al dat soort dingen vond ik – rommelig, weinig doordacht – al voordat ik me bij de IS aansloot, trotskist werd en een stuk systematischer met dit soort dingen omging. Al die dingen heb ik bij mijn vertrek niet losgelaten, veelal wel opnieuw doordacht en van andere formuleringen voorzien. Zelf gebruik ik als anarchist voor al deze zaken tegenwoordig liever andere woorden, categorieën en een ander begrippenapparaat. Maar dat Trotskisten met ‘socialisme van onderaf’ en ‘wereldrevolutie’ iets soortgelijks bedoelen als een anarchist als ik met ‘zelfbestuur’ en een wereldwijde ‘commune van communes’ waar alles van iedereen is, mag duidelijk zijn.

Mijn breuk met het Trotskisme, die zich overigens niet direct na mijn vertrek uit de IS voltrok, had betrekking op de weg erheen. Ik geloof niet langer dat een revolutionaire voorhoedepartij een noodzaak is voor de antikapitalistische strijd. Integendeel: partijen lopen voor de voeten, wringen de strijd in een keurslijf, maken de strijd ondergeschikt aan politieke ambities en gecentraliseerde machtspolitiek. De uitkomst is partijmacht boven de maatschappij uit, geen sopciali9sme van onderop en al helemaal geen afstervende staat.

Ook die arbeidersstaat als uitkomst van een socialistische revolutie is een concept waarmee precies die revolutie haar bevrijdende uitkomst niet realiseert maar blokkeert. Het idee dat een staat – welke dan ook – verdwijnt als haar oorspronkelijke doelstelling – het verslaan van de kapitalisten – is r gerealiseerd, beschouw ik als gevaarlijk naïef. Staten – preciezer: de functionarissen die zulke staten leiden verzinnen gewoon nieuwe taken, nieuwe legitimaties als de vorige legitimatie of doelstelling is gerealiseerd of niet meer bruikbaar is, en hanteren hun machtsmiddelen om zichzelf in stand te houden van hulpbronnen te voorzien en de maatschappij te blijven domineren. Staten sterven niet af, die ontmantel je zachtzinnig of hardhandig. En je vervangt ze door zelfbestuur, niet door een nieuwe staat.

Het anarchisme streeft naar een bevrijding die verwantschap vertoont met de bevrijding waar serieuze marxisten naar streven. Er is, afhankelijk van het soort anarchisten en het soort marxisten, dus overlap, vaak aanzienlijke overlap, in het staatloze en communistische doel. Maar anarchisten kiezen daarin heel andere wegen, en zien de door met name Leninisten en Trotskisten aangedragen instrumenten – centralisatie, voorhoedepartij, arbeidersstaat – niet als wapens van bevrijding maar als obstakels en zelfs vijanden. Een ‘Communistische’ staat bestuurd door een ‘Communistische Partij’ blokkeert en verpletterd alles wat naar staatloos communisme – anarchie! – tendeert.

Waarom zou ik me dan druk maken over een splitsing in een trotskistische organisatie waarmee ik intussen zo grondig van mening ben gaan verschillen? Dat heeft – naast het feit dat curieuze Trotskistische groeperingen, hun onderlingen verschillen en twisten een soort hobby van me zijn – twee redenen. Om te beginnen: de IS doet er toe in de sociale strijd in Nederland. Je ziet ze vaak op demonstraties, met borden een spandoek, een megafoon en hun krant De Socialist – één van de allerlaatste papieren uitgaven ter radicale linkerzijde, en het overeind houden daarvan is een verdienste, hoe bezwaarlijk de verkoopmethode en delen van de inhoud ook zijn. De IS maakte het voor nieuwkomers beslist makkelijk om eerste stappen naar politiek activisme te zetten en zich kernbegrippen van antikapitalistische, in bredere zin socialistische politiek eigen te maken. Dat gold destijds voor mij, en ik ben beslist de enige niet. Anarchisten konden en kunnen daar van leren – zonder de probleemkanten die de IS-versie ervan kenmerkten over te nemen.

De IS nam en neemt deel, ook organisatorisch, aan de strijd tegen racisme en fascisme. IS-activisten zijn actief (geweest) in de vakbeweging en dringen daar aan op strijdbaarheid en zeggenschap van de lezen tegenover de bestuurders. De IS is er als het VS-imperialisme weer eens ergens op hol slaat en ons tot protest noopt. De IS was er in de andersglobaliseringsbeweging, en bood mensen de gelegenheid om daar aan mee te doen, ook door georganiseerde uitstapjes naar bijvoorbeeld de G8-top in Genua in 2001, waar ik in IS-verband ook aan meedeed. De IS was en is er in de strijd voor een vrij Palestina, ook in tijden dat bij andere groeperingen de aandacht veel geringer was. De IS – toen nog GIS, met de G van Groep – was er in de solidariteit met de Intifada in 1988. Het allereerste exemplaar van de krant, toen nog Internationaal Socialisme geheten, had een groot artikel over die Intifada, en had een strijdende Palestijn met katapult op de voorkant. Er is heel veel aan te merken over hoe de IS in demonstraties en campagnes optrad. Maar die kritiek doet er juist toe omdát de IS in demonstraties en campagnes een serieuze rol speelde waarmee ze wel degelijk credits verdient. De IS was niet louter een irrelevant splintertje. Haar teloorgang is geen winst, tenzij ze wordt opgevolgd door iets dat daadwerkelijk beter, radicaler, horizontaler, meer revolutionair en wezenlijk minder centralistisch is.

Het hoogtepunt van al die IS-bijdragen in de strijd ligt overigens achter ons. Je ziet op demonstraties dat het IS-blok veelal veel kleiner is dan vijftien jaar terug. Je ziet vaak maar twee of drie IS-ers met zo’n bordje op demonstraties rondsjouwen, waarvan er dan een of twee plichtsgetrouw het krantje meedragen. De glorietijd van de IS ligt achter ons. Deels ook omdat veel van de leden gaandeweg op interne partijcultuur en voorhoedestandpunten zijn afgeknapt en naar meer decentrale vormen van radicale politiek zijn overgestapt. Ik ben bepaald niet de enige ex-IS-er in anti-autoritaire en anarchistische gelederen. Wat is derhalve de historische verdienste van de trotskisten? Het leveren van aankomende anarchisten! Mogen er nog vele volgend – al zou het dan ook fijn zijn dat onze anarchistische structuren,m netwerken en groeperingen iets beter ingericht waren om zulke mensen niet alleen een hartelijk welkom te geven maar ook een een goede vruchtbare plek te helpen vinden.

Een IS waarmee het slechter gaat – bijvoorbeeld door afsplitsing – is dus niet zomaar goed nieuws. Het is ook niet zomaar slecht nieuws, want als vertrekkende mensen iets beters weten te vormen is dan gezond voor de sociale strijd als geheel. Als de SVO de minpunten – voorhoedestreven, centralisme, bepleiten van arbeidersstaat als doelstelling… en een bijbehore4nde disciplinaire partijcultuur – van de IS van zich af zou weten te schudden, en zich in de sociale strijd stort met soortgelijke energie als waarmee de IS doet of deed, kán er iets goeds uit de splitsing voortkomen. Daar ziet het echter, als je de website van SVO (3) bekijkt, niet echt naar uit. Die website is helder van opzet, en degelijk – maar de standpunten zijn de klassieke standpunten van de IS, iets uitvoeriger en explicieter neergezet. Prima, voor zover prima. Maar wat er mis is aan de politiek van Leninisten, Trotskisten en dus van de IS, dat is precies ook wat er mis is aan de SVO.

Verschil is hooguit dat de IS er heel erg een gewoonte van heeft gemaakt om de volheid van haar beginselen niet te nadrukkelijk te laten doorklinken in veel van haar propaganda. Het is vaak een beetje tweedimensionaal en vlak een soort algemene radicale linksheid, niet het marxisme in haar minimaal drie dimensies, hoe tricky die hier en daar ook zijn. Bij de SVO staat de specifieke politiek van de organisatie wat meer op de voorgrond. Dat valt te waarderen: je weet dan sneller waar je aan toe bent, je krijgt niet zo het gevoel dat je met camouflageverhalen te maken hebt. Maar in de kern van de politiek verschillen SVO en IS nauwelijks, aan de website te oordelen. Minpuntje van de SVO: heel veel van de artikelen op de website zijn klaarblijkelijk vertalingen uit de SWP-pers. Ik zou graag meer de leden van de SVO zelf het woord zien nemen en hardop na willen zien denken, Voor een organisatie die zelfstandig wil functioneren en niet als kloon van wie dan ook wil worden gezien, lijkt me dat niet te vele gevraagd.

Waarom zijn ze dan gesplitst? Oekraïne, jawel. De oorlog in Oekraïne is een splijtzwam, bij anarchisten niet minder overigens dan bij Trotskisten. Alleen omdat anarchisten doorgaans niet in allerlei strakke, a van stevig geformuleerde beginselteksten doordrenkte organisaties opereren, valt er organisatorisch ook minder gauw wat te splitsen. Bij een voorhoedeclub die het oneens wordt, heb je dat eerder – of valt het eerder op. Maar dit eventjes terzijde.

Oekraïne dus, en welke opstelling revolutionaire daar horen te kiezen. De IS zegt: Oekraïners voeren primair een oorlog tegen nationale overheersing door Rusland. De Russische inval is een poging om Oekraïne te onderwerpen, en verzet daartegen is rechtmatig. Wees Paraat citeert uit IS-krant De Socialist, waar we inderdaad lezen: ‘Steun voor de gerechtvaardigde strijd voor zelfbeschikking van de Oekraïense bevolking blijft daarmee voor een consequent internationalistisch links van groot belang.’(4) het lastige aan die zin is dat er niets staat over hoe die steun er dan uit ziet. Maar het kan gelezen worden als het accepteren van wapenleveranties door Westerse staten aan Oekraïne. En kennelijk is dat waar de mensen die nu SVO hebben gevormd, over zijn gevallen.

SVO ziet de oorlog anders. In haar beginsteltekst ‘Over Ons’ wijdt ze een hele alinea aan de kwestie. ‘Hoewel we solidair zijn met bewegingen voor nationale bevrijding die het imperialisme verzwakken, begrijpen we dat de oorlog in Oekraïne een proxy-oorlog is tussen imperialistische blokken, waarbij de inspanningen voor zelfbeschikking ondergeschikt zijn gemaakt aan imperialistische agenda’s. Daarom verzetten wij ons tegen beide imperialistische blokken en hun oorlog, en wijzen we de Russische invasie, de wapenleveringen van de EU en de NAVO en de incorporatie van Oekraïne in het westerse imperialistische blok af’.(5) Zo, die zit, nietwaar?

Wat valt hiervan te zeggen? Allereerst wekt het allemaal wel een heel klein beetje op de lachspieren. We hebben het over twee clubs van hooguit tientallen mensen. Zowel de ‘steun’ die de IS uitspreekt voor de verdediging van Oekraïne, als het ‘verzet’ van de SVO tegen wapenleveringen betekenen zo goed als niets – tenzij beide groepen er een praktijk op bouwen. Gaat de IS steun leveren aan de Oekraïense krijgsmacht? Hoe dan? Gaat ze doen wat sommige anarchisten – de daad bij het woord voegend, zoals het hoort – doen, en geld inzamelen voor anarchistische kameraden die – eveneens de daad bij het woord voegend – zo ver zijn gegaan dat ze soldaat zijn geworden in het Oekraïense leger om de Russische invasie te helpen verslaan? Wat je daar ook van denkt – zelf vind ik toetreden tot het leger van een staat precies één stap te ver, overigens vanuit een houding van partijdige solidariteit die ik wel onderschrijf – het is in ieder geval praktisch serieus te nemen.

Steun uitroepen voor de Oekraïense kant is zonder zo’n praktijk een woordenspel…. tenzij de steun inhoudt dat we expliciet de wapenleveranties van EU en anderen aan de Oekraïense staat toejuichen en zelfs gaan oproepen tot meer, meer, meer. Wie dát doet, juicht voor wapenleveranciers, voor de staten die deze leveranties als beleid hanteren… en voor de Oekraïense staat zelf. Ik ga dat niet doen. Staten zijn vijanden. Alle staten. De strijd voor vrijheid in Oekraïne tegenover Russische overheersing is niet hetzelfde als de ambitie van de Oekraïense staat. Het onderscheid is niet altijd makkelijk te maken, maar het is fundamenteel.

Is daarmee het standpunt van SVO vruchtbaarder? Niet echt, zolang het bij woorden blijft. Komt het tot daden, dan wordt het zelfs nog erger. De SVO is zowel tegen de oorlogsvoering van zowel Russisch als Oekraïense kant. Maar de SVO is voor zover ik zie niet actief in Rusland, wel in Nederland. Als de SVO campagne gaat voeren, dan kan zich die bijvoorbeeld tegen wapensteun aan Oekraïne richten, niet tegen wat Rusland uitspookt. In de praktijk betekent dat: Rusland helpen – en alle afwijzende teksten tegen de Russische invasie veranderen daar bitter weinig aan. Een effectieve campagne tegen Europese wapensteun aan Oekraïne helpt Rusland bij haar oorlogvoering tegen Oekraïne, tenzij SVO een net zo effectieve campagne tegen Russische wapens zou weten te lanceren.

En zelfs zonder een effectieve campagne tegen wapensteun aan Oekraïne: bedenk wat voor signaal er van uit gaat. Je zegt dan feitelijk: Oekraïne – niet alleen de staat, maar ook de bevolking die zich gedwongen zien om op die staat te vertrouwen – mag niet de middelen krijgen om zich te weren tegen Russische agressie, overheersing en onderdrukking. Tenzij je mensen in Oekraïne aan een alternatieve bron van wapens helpt – zoals anarchisten en andere anti-autoritaire linkse mensen op kleine schaal proberen – betekent zoiets: partij kiezen voor het Russische imperialisme, uit afkeer van het Westerse imperialisme. Wat mij betreft kan dat dus niet.

Beide groepen hebben het wat mij betreft dus niet bij het rechte eind, al sta ik op dit specifieke punt wel dichter bij de IS dan bij de SVO. Wat dan wel? Wat mij betreft is er de noodzakelijke erkenning dat in Oekraïne primair een strijd tegen Russisch imperialisme woedt, en dat die strijd solidariteit verdient. Tegelijk: geen vertrouwen in de Oekraïense staat, die de strijd tegen Rusland hanteert als instrument voor eigen ambities. Geen steun aan Westerse politiek om Oekraïne als instrument in imperiale ambities te gebruiken. Geen steun aan Europese wapenleveranties. Maar ook: geen gerichte campagnes tegen zulke leveranties, waarmee immers Rusland in de kaart wordt gespeeld. En bij campagnes tegen wapenhandel in het algemeen, kunnen we daar de leveranties aan Oekraïne niet bij gaan ontzien zonder ons ongeloofwaardig te maken. Antimilitarist zijn we of we zijn het niet, dat doe je niet a la carte naar smaak en stemming. Maar ene gerichte campagne tegen louter wapenleveranties aan dat ene land is geen antimilitarisme, maar impliciet partij kiezen. Dat past serieuze antimilitaristen, maar ook serieuze anti-imperialisten, nadrukkelijk niet.

Ik zie dus het meest in een aanpak waarin we mensen die in Oekraïne die tegen Rusland strijden vanuit een anti-imperialistisch links standpunt, in ieder geval niet in de rug schieten, ze niet het gevoel helpen geven dat de Russische overheersing ons onverschillig laat, ze niet uitleveren aan de Russische agressor. Waar we maar beter afstand bewaren ten aanzien van het daadwerkelijk in staatsverband meevechten door anarchisten – – zoals ik gaandeweg wel meer ben gaan doen – daar blijft wat mij betreft wel degelijk de erkenning: de strijd, ook gewapend, om de Russische overheerser te verjagen, is in principe een rechtmatige strijd. Wie dienst nemen in het Oekraïnse leger afwijst, mag dan ook met een betere strijdwijze komen op basis van precies die erkenning. Ja, het is lastig, het is ingewikkeld. Blame imperialism, not me. En nogmaals: maak het praktisch, zodat het geen woordenspel blijft zoals het tussen de twee producten van de trotskistische splitsing maar al te gemakkelijk is en blijft.

Noten:

(1) Jules Maximus, ‘Scheuring in de Internationale Socialisten: Socialisme van Onderaf verzet zich tegen wapenleveringen aan Oekraïne’, Wees Paraat, 21 maart 2026, https://weesparaat.nl/scheuring-in-de-internationale-socialisten/ Dank voor de tip aan de kameraad die me deze link doorspeelde!

(2) Jules Maximus, ‘Scheuring in de Internationale Socialisten: Socialisme van Onderaf verzet zich tegen wapenleveringen aan Oekraïne’, Wees Paraat, 21 maart 2026, https://weesparaat.nl/scheuring-in-de-internationale-socialisten/

(3) Socialisme van Onderaf, https://www.socialisme-van-onderaf.nl/

(4) Ewout van den Berg, ‘Gedwongen capitulatie Oekraine geen basis voor duurzame vrede’, socialisme.nu, 1 december 2025, https://socialisme.nu/gedwongen-capitulatie-oekraine-geen-basis-voor-duurzame-vrede/ geciteerd(minus een enkel woordje) in Jules Maximus, ‘Scheuring in de Internationale Socialisten: Socialisme van Onderaf verzet zich tegen wapenleveringen aan Oekraïne’, Wees Paraat, 21 maart 2026, https://weesparaat.nl/scheuring-in-de-internationale-socialisten/

(5) ‘Waar wij voor staan’, op Socialisme van Onderaf, https://www.socialisme-van-onderaf.nl/over-ons/

Peter Storm