LOS & VAST – 18: De Dubbelstaat, US Imperialisme En ‘Het Recht Op Buit’

Rubriek Thom Holterman:  De dubbelstaat (Doppelstaat, dual state) kent tegelijk verschillende vormen van bestuur, ieder met zijn eigen juridische uitgangspunten en behandeling van personen. Het is mogelijk dat beide vormen binnen een land gehanteerd worden (zoals in nazi-Duitsland en ooit ontleedt door Ernst Fraenkel in zijn Doppelstaat, een standaardwerk over politiek, recht en justitie onder het nationaalsocialisme). Ook is mogelijk  dat de ene vorm in het moederland gebruikt wordt (Nederland  bijvoorbeeld) en de andere vorm elders, bijvoorbeeld in gekolonialiseerde landstreken (zoals toen in ‘Nederlands-Indië). Ik heb dit uitgelegd in het item ‘Dictatuur, een antithese van democratie? Van rechtsstaat naar machtsstaat. En terug?’ (zie Online).

Daar leest men wat de Franse juriste en politicologe Eugénie Mérieau te vertellen heeft over dit verschijnsel. Zij wees onder meer op het dubbele constitutionalisme. Constitutionalisme: het heersen van de grondwet over andere juridische nationale normen. Maar het bleek in dubbel gebruik te zijn, want het kwam in de Franse situatie tegelijk ook als volgt voor: liberaal autoritarisme als constitutionele techniek van liberaal imperialisme. En dat gold voor de Franse kolonie Algerije.

Heden ten dage tellen Nederland en Frankrijk niet meer zo mee op wereldschaal. Het is de Verenigde Staten van Amerika (USA) en het dubbele karakter van hun bestuurshandelen dat we elke dag weer tegenkomen in berichtgeving. Je vraagt je af waar het bestuur van die landencombinatie het vandaan haalt zo opzichtig, veelal zonder fatsoenlijke juridische grondslag, de macht te spelen. Ik kan die vraag wel stellen maar niet beantwoorden zonder veel speculatie. Wat ik wel kan doen is de beschrijving samen te vatten van een bijdrage van de Frans-Amerikaanse politicoloog, activist en journalist, John Gerassi (1931-2012). Die bijdrage, verschenen in een congresbundel, is getiteld ‘Imperialism and Revolution in America’.

Het congresonderwerp luidde ‘Dialectics of Revolution’ (tevens de titel van de bundel). Het congres speelde zich af van 15 juli tot 30 juli 1967 en was georganiseerd door vier psychiaters, van wie een David Cooper was, tevens redacteur van de bundel. Opmerkelijk is dat het om psychiaters ging. Je zou zeggen dat die heden broodnodig zijn om de huidige wereld weer wat ‘zindelijker’ te krijgen… Overigens ging het toen om mensen die zich hadden ontpopt als anti-psychiaters en het door hen uitgenodigde gezelschap inleiders was er ook naar. In de bundel kom je dus, naast anderen, de anarchist Paul Goodman tegen en de neo-marxist Herbert Marcuse. Misschien dat ik nog eens op deze bundel terugkom, maar nu gaat het mij om wat John Gerassi beschrijft. Dat levert een aanvulling op hetgeen Eugénie Mérieau ons leerde.

Amerikaans imperialisme

Voor een behandeling van het Amerikaans (U.S.) imperialisme begint hij bij 1823. Het is het jaar waarin de Amerikaanse president Monroe duidelijk maakt, dat Amerikanen vrij moeten zijn, dat zij zichzelf moeten ontwikkelen. Onversneden liberale retoriek, die begrepen wordt als de eerste verklaring van de U.S. van hun intentie Latijns-Amerika als van hen te beschouwen, zo geeft Gerassi weer (bedenk: Latijns-Amerika was toen nog voor grote delen in handen van Spanje en Engeland). Het werd onmiddellijk duidelijk wat de bedoeling was. In 1824 kreeg Zuid-Amerikaanse vrijheidsstrijder Simón Bolivar (1783-1830), een van de bevrijders van Latijns-Amerika, door de USA aangezegd om weg te blijven van Cuba en Porto Rico. Het verschil tussen toen en nu ligt voor John Gerassi eenvoudig in het verschil van US militaire macht. De instelling was evenwel vanaf het begin imperialistisch. Een verenigd Latijns-Amerika werd niet getolereerd.

Als Bolivar in 1826 een conferentie organiseert om een United States of Latin America op te richten, dan weigert de USA die bij te wonen. Dat niet alleen allerlei gedelegeerden worden onder druk gezet om tegen te zijn, kleine landen worden economisch bedreigd als zij instemmen. Bolivar door Gerassi geciteerd:  “Het lijkt erop dat de Verenigde Staten door de voorzienigheid voorbestemd zijn om Amerika in ellende te storten in naam van de vrijheid.”

De Amerikaanse dubbelstaat ontwikkelde zich door vanaf eind 18^de eeuw, althans zo begrijp ik wat Gerassi aan ontplooiing van ontwikkelingen weergeeft. Binnen de USA had je de staat voor de blanken en een staat ten behoeve van slavenhouden, dat wil zeggen om dwangarbeid te regelen en oorspronkelijke bewoners uit te roeien (genocide). Extern gaat het om in landen waar je niet thuishoort repressie uit te oefenen en landonteigening te stimuleren. De eerste kolonisten van Noord-Amerika die zich westwaarts met succes gevestigd hadden in hun (hun!?) nieuwe land, begaven zich aangemoedigd aldoor verder westwaarts.

Liberale  historici vertellen, aldus Gerassi, ons dat grote pioniersgeest een geweldige impuls geeft. In hun expansionisme richting het westen waren de Amerikanen genadeloos in het systematisch uitroeien van de gehele inheemse bevolking. Dat weten we nu wel, zal menigeen verzuchten. Maar begrijpen we ook, dat wat gebeurde, systemisch werd toegestaan… En om dat laatste gaat. Zij waren immers succesvol (en dat is waarom Nederlandse minister-presidenten tot in ons tijdperk, zoals Rutte en Balkeneinde, nog durfden wijzen op de pioniersgeest van de VOC, dit met voorbij gaan aan de tegelijk in dat pioniersgebied plaatsvindende roof en doodslag, in een land dus waar wij niet thuishoorden).* En daar komt naast het succes bij dat de expansie in de USA ‘werd uitgevoerd zonder teveel opoffering van de fundamentele burgerrechten van de blanke kolonisten’, zo geeft Gerassi weer – wat ook voor de Nederlandse situatie geldt. Die burgerrechten golden immers voor de blanken, niet voor de oorspronkelijke bewoners. Het is geworden tot: ‘The American Way of Life’. 

Hieruit volgde het recht om deze manier van leven op te leggen aan niet-Amerikanen. Zij voelden zich superieur waardoor zij via verdere koloniale expansie zo rond 1860 de invasie in Honduras begon… Daarna is het niet meer stil geweest. Ook de jongste geschiedenis heeft geleerd hoe dat werkt (denk aan Chili-Allende // Pinochet en de Chicago-boys economen, tot in begin 2026, de invasie in Venezuela). Als je vindt dat het moet dan vermoord je mensen, zonder rechterlijk vonnis. Of je bombardeert een land. Het doel heiligt de middelen. Er is altijd wel een argumentatie die dat afdekt en je krijgt gelijk als je de machtigste bent. Moet er nog meer over de hedendaagse Trumpiaanse-regering gezegd worden?

Thom Holterman

* Rond 1600 verwerft de dan nog jeugdige Haagse advocaat Hugo de Groot (1583-1645) een opdracht van de pas opgerichte Oost-Indische Compagnie. Hij moet het goed recht van de O.I.C verdedigen om ter kaapvaart te gaan en om zich te verrijken aan buit van de vijand. De Groot’s werk is in 1605 klaar en draagt de titel Het recht op buit. Het werk is nog eens uitgegeven in Leiden,1934. Ik wijd er de eerste anderhalve pagina aan van mijn boek Argumentatieve willekeur en de beoefening van de staatsrechtwetenschap (Zwolle, 1988). Hugo de Groot maakt duidelijk waar men zich ver van huis en op open zee met goed recht mee ledig hield… Het is maar hoe je weet te argumenteren.

[Cartoon overgenomen uit Le Monde libertaire nr. 1883, mei 2026]