ESPERO nr. 12 – Relaties Vormgeven Zonder Te Domineren – Anarchisme En Pedagogiek

Het redactioneel van het nieuwe nummer van espero (nr. 12, januari 2026) opent met aandacht voor de ‘Portlandse Kikkerbrigade’ (Portland Frog Brigade, in de USA). Het was één persoon in een opblaasbaar kikkerpak die zich verzette tegen de migrantenrazzia in de stad Portland door ICE-agenten van het Trump-regime. Een groot aantal mensen nam zijn voorbeeld over wat leidde tot de bedoelde brigade, een bont, vredelievend front tegen het extreemrechtse Amerikaanse overheidsbeleid. De espero-redactie kan zich vinden in het optreden van deze kikkerbrigade en leidt uit de subversieve opstelling een serieuze vraagstelling af:

‘Hoe creëren we verzet dat tegelijkertijd zichtbaar, creatief, op solidariteit gebaseerd en duurzaam is op de lange termijn?Humor kan spanningen verminderen, maar het vervangt niet de inzet om zelforganiserende structuren op te bouwen, relaties vorm te geven zonder te domineren en ruimtes te creëren waarin anarchie zich kan ontvouwen in het dagelijks leven van mensen’.

In nummer 12 van espero houdt een aantal auteurs zich met het behandelen van deze kwestie bezig. Hun werk komt, per auteur samengevat, in het redactioneel aan de orde. Omdat dit begrijpelijk maakt wat belangrijk is voor het hedendaagse denken over anarchisme, vertaal ik het grootste deel van het redactioneel (het nummer is gratis te downloaden, Online). [ThH]

Analyse van de hedendaagse toestand van het anarchisme

Het redactioneel is van mening dat het hoofdartikel van Siegbert Wolf de vraag over de toepasbaarheid van het anarchisme in het dagelijks leven behandelt, zo als hierboven gesteld. Zijn analyse van de huidige beweging is zowel nuchter als tot nadenken stemmend. Hij beschrijft de toestand van de Duitstalige anarchistische scene als ‘ellendig en rampzalig’ en bekritiseert de sociale isolatie en het gebrek aan praktische, haalbare perspectieven. Zijn oproep tot bezinning culmineert in de eis om ‘de anarchistische essentie te verankeren in de basisstructuur van het sociale leven’ en om hier en nu een verandering in interpersoonlijke relaties teweeg te brengen.

De bijdragen aan het themanummer over anarchisme en pedagogiek gaan op deze uitdaging in. Het themanummer, geredigeerd door Ulrich Klemm, met bijdragen van hemzelf, Hans-Ulrich Grunder en Roy Danovitch, sluit aan bij de traditie van de libertaire pedagogiek en laat – aan de hand van historische voorbeelden en hedendaagse zelfgeorganiseerde projecten buiten rigide schoolstructuren – zien hoe leeromgevingen vrij van dominantie kunnen ontstaan ​​en wat ze betekenen voor een cultuur van vrije ontwikkeling. De bijdragen maken duidelijk dat libertaire pedagogiek minder een didactische methode is dan een kunst van relaties: een gedeelde leerervaring gebaseerd op solidariteit, verantwoordelijkheid en vrijheid.

Sociocratisch model

Om dergelijke onderwijspraktijken mogelijk te maken, zijn nieuwe organisatievormen nodig die ook traditionele hiërarchieën buiten het pedagogische domein uitdagen. Dit is het onderwerp dat Jochen Schmück behandelt in zijn bijdrage, waarin hij het leven en werk van de Nederlandse pedagoog en libertaire pacifist Kees Boeke onderzoekt. Hij laat zien hoe Boeke – beïnvloed door christelijk-anarchistische ideeën – een experiment in geleefde anarchie opzette met de Werkplaats Kindergemeenschap. Het libertaire model van sociocratie dat hij daar ontwikkelde, concretiseert methoden van zelforganisatie. Die illustreren weer hoe prefiguratief, niet-hiërarchisch handelen nu al de relaties kan vormen, die een vrije samenleving in de toekomst zullen ondersteunen.

Vormen van neo-anarchisme en relatie-anarchie

De vraag naar een effectieve anarchistische praktijk in het dagelijks leven wordt ook gesteld door Rolf Raasch in zijn studie naar het neo-anarchisme tussen 1965/68 en 1989/90. Hij beschrijft hoe kritiek op hiërarchie, decentralisatie en radicale democratie de nieuwe sociale bewegingen ‘via de achterdeur’ binnenkwam en daar minder effectief werd als een alomvattende theorie, dan als een alledaagse praktijk van zelfbeschikking. Anarchisme verschijnt hier als een correctie op maatschappelijke omstandigheden – en als een voortdurende uitdaging om nieuwe bureaucratische structuren te vermijden en levensvatbare libertaire alternatieven niet te negeren.

Vanuit politieke bewegingen richt onze blik zich op de meest persoonlijke sferen van ons samenleven. Lena Rothwinklerlaat in haar bijdrage over relatie-anarchie zien dat anarchistische impulsen ook in deze sferen effectief zijn. Het gaat hier niet om excentrieke niches, maar om een ​​bewust afstand nemen van de normatieve ‘relatie-carrousel’. Het vrij onderhandelde, gedehiërarchiseerde samenleven waartoe relatie-anarchie uitnodigt, is gebaseerd op een ethiek van wederkerigheid, zorg, gevoeligheid en aandacht.

De zoektocht naar alternatieve levenswijzen kent een lange, weerbarstige geschiedenis. Kyrosch Alidusti herinnert ons hieraan in zijn essay over Erich Mühsam. Voor Mühsam waren leden van subculturen – bohemiens, zwervers, landlopers, prostituees, de ‘vijfde stand’ – geen marginale figuren, maar pioniers van een opkomende cultuur. Hun ontberingen brachten hen tot het besef  ‘dat er gestreden moet worden voor een vreugdevolle wereld’. Mühsams solidariteit met hun levenswijzen was verbonden met de nederzettingsideeën van Gustav Landauer. Het laat zien hoe nauw libertaire tradities verbonden zijn met gemarginaliseerde gemeenschappen.

De onderlinge verbondenheid van antikoloniaal verzet en anarchistisch gedachtegoed wordt belicht door de bijdrage van Gaya Makaran en Cassio Brancaleone. Autonome inheemse gemeenschappen werden door koloniale en nationale elites als ‘anarchistisch’ bestempeld, juist omdat ze zich verzetten tegen staatsorde en -controle. Makaran en Brancaleone benadrukken dat anarchisme in de kern antikoloniaal en antiracistisch is – een radicaal tegenmodel voor de staat en het kapitaal. Hun benadering schetst een consistent dekoloniserend begrip van anarchisme dat rigide identiteitscategorieën achter zich laat en alledaagse praktijken van autonomie versterkt, voorbij de toe-eigening door de staat.

Dit nummer wordt besloten met boekbesprekingen van recente, nieuwe uitgaven en een filmtip. Elk van deze vertegenwoordigt op zijn eigen manier het inzicht dat een humane en zelfbepalende toekomst alleen kan ontstaan ​​door de mentale inhoud van hoop en door ons collectieve handelen in de wereld.

Redactie espero (in: espero nr, 12, januari 2026. Vertaald en bewerkt Thom Holterman. De vetgedrukte namen zijn die van de auteurs van opgenomen bijdragen. Dit nummer is gratis te downloaden, Online.).