Strafbaarstelling: complexiteit om het moreel te sussen

“Minister verzekert senaat: illegaliteit alleen gestraft bij ’terugkeerfrustreerders’”, kopte de NOS vanmiddag. De minister kiest hier een heel eigen interpretatie van een wet, waardoor de wet beperkter lijkt dan deze in werkelijkheid is. Zijn verhaal is complex, en lijkt daarom overtuigender. Daarom een artikel met uitleg.

Het gaat allemaal om het voorgestelde artikel 108a van de Vreemdelingenwet 2000. Dit artikel is door het amendement-Vondeling (PVV) ingevoegd. Het doel is om ongedocumenteerd verblijf (dus verblijf zonder verblijfsvergunning) strafbaar te stellen.

De uitleg van de minister doelt op het tweede lid van het voorgestelde artikel 108a, gelezen in samenhang met Europese jurisprudentie. In lid 2 van het artikel staat namelijk dat de vertrektermijn verstreken moet zijn voordat iemand strafbaar is.

De EU heeft namelijk de zogenaamde “Terugkeerrichtlijn”, en volgens het Hof van Justitie van de Europese Unie verplicht die richtlijn landen ertoe dat ze eerst mensen proberen uit te zetten voordat ze gevangengezet mogen worden. Vandaar dat de vertrektermijn moet worden afgewacht.

Dat betekent volgens minister Bart van den Brink dat de strafbaarstelling om een “heel afgebakende groep” gaat van “hardnekkige terugkeerfrustreerders”. Volgens hem hoeft hij dan ook de wet niet aan te passen, en is de reikwijdte nu al beperkt.

Het probleem met deze redenering is dat het voor niemand te volgen is. Daarom kunnen de meeste mensen het niet op waarde schatten, en de neiging voor veel mensen is dan om de schouders op te halen en te geloven wat de minister zegt. Maar dat is een gevaarlijke reflex, want het klopt niet. Waarom?

Ten eerste pakt Van den Brink de EU-jurisprudentie die gaat over “gevangenzetting”, en past hij het toe op de hele strafbaarstelling. Maar de strafbaarstelling heeft veel meer effecten dan puur de gevangenzetting.

Zo maakt de strafbaarstelling het mogelijk dat de politie bevoegdheden kan gebruiken uit het wetboek van strafvordering, waaronder huiszoekingen, identificatieplicht, sommige vormen van spionage, en strafrechtelijk verhoor. Daarover zegt het EU-recht namelijk niets.

Zo kan de politie toch worden ingezet tegen ongedocumenteerde migranten, bijvoorbeeld door hen te arresteren op verdenking van zogenaamd “illegaal verblijf”. Vervolgens kunnen ze worden overgedragen aan de Dienst Terugkeer en Vertrek.

Ook hoeft een vervolging niet te leiden tot een gevangenisstraf. Het OM kan ook een boete eisen, of zelf een strafbeschikking opstellen. Over boetes zeggen de EU-regelingen namelijk ook niets. Dus zelfs de gang naar de rechter is niet afgesloten.

De angst dat de politie nog meer als een gewapende arm van de Dienst Terugkeer en Vertrek gaat dienen (zoals in de VS met ICE gebeurt) is daarom ook niet weggenomen.

Dus wordt vervolging alleen ingeperkt door het feit dat iemand een terugkeerbesluit moet hebben ontvangen. Maar een terugkeerbesluit wordt snel gegeven, en er zijn heel veel redenen waarom iemand er geen gehoor aan geeft. De term “hardnekkige terugkeerfrustreerders” is dus stemmingmakerij.

(En dit alles laat nog in het midden dat EU-regels even snel weer kunnen veranderen, zoals we dit jaar hebben gezien met de nieuwe Terugkeerverordening.)

Dit hele verhaal van de minister is een combinatie van een complexe, voor veel mensen ondoordringbare redenering samen met stemmingmakerij door framende termen. Het is al kwalijk dat de NOS dat frame onkritisch overneemt.

Maar het is nog erger als de CDA-fractie zich hierdoor laat overtuigen. Dan laten ze zich op dezelfde manier inpalmen als toen NSC vóór de asielwetten stemde in de Tweede Kamer, puur op basis van beloftes van de regering.

Een belofte van de regering is alleen wat waard als het in klare taal in een wet is neergelegd. Deze ‘uitleg’ van minister Van den Brink doet niets om de strafbaarheid van ongedocumenteerden te verzachten. Als het CDA zich zo makkelijk laat ompraten, was al die tegenspraak slechts een show.

Bo Salomons

(Dit artikel verscheen eerder als draadje op Bluesky.)