Radicale klimaatstrijd 4 en slot. Over radicaliteit en regie

dinsdag 11 augustus 2026

Het vierde deel van de serie ‘Radicale Klimaatstrijd’, en daarmee de afsluiting. Eerdere delen verschenen op 8, 9 en 10 augustus 2026 op deze website.

Radicale klimaatstrijd betekent dus strijd tegen het stelsel van systemen dat het planetaire leven bedreigt. Tegen het kapitalisme, het kolonialisme en de heerschappij als zodanig – en dus ook tegen de staat en tegen het patriarchaat. Tegen speciesisme en de bijbehorende overheersing van de niet-menselijke natuur. Tegen al de samenhangen tussen deze systemen en onderdrukkingsvormen: de strijd is intersectioneel. Muurtjes accepteren tussen de diverse gevechtsterreinen (‘Dit is een klimaatmars! Waarom al die Palestinavlaggen hier?’) helpt niet.

Nu zou je uit deze revolutionaire houding kunnen afleiden dat we het planetaire leven pas kunnen redden nadat we al die dat stelsel van systemen omver hebben geworpen, nadat de revolutie tegen staat, kapitaal, kolonialisme en patriarchaat en de hele mikmak voltrokken is. We mobiliseren onze krachten tegen het systeem. We gooien het systeem omver en vervangen het door een wereld waar we voor elkaar zorgen, samen vervaardigen wat we nodig hebben en daar samen over beslissen. Dan zijn de obstakels weg die planetaire redding in de weg staan, en sluiten we de fossiele industrie, de dierverwoestingsindustrie, het automobiel-industrieel complex en natuurlijk ook haar militaire volle neef. Eerst de revolutie. Pas dan is de weg vrij voor de grote schoonmaak.

Je ziet deze redenering, impliciet en soms expliciet, bij sommige marxisten. Het gaat als volgt. Het klimaat is een acuut, levensbedreigend probleem. Het kapitalisme heeft er geen antwoord op. De arbeidersklasse moet daarom de macht veroveren en een communistische maatschappij vestigen. Voor die machtsverovering heeft de arbeidersklasse een communistische partij nodig die de strijd aanvoert. Dát, en alleen dat, kan de zaak redden. Wordt dus nu lid van ons clubje van 35 kameraden dat vlijtig aan de opbouw zo’n communistische partij werkt, er is geen tijd te verliezen… Geen misverstand: er zijn van deze redenering vast ook anarchistische versies leverbaar. En ze zetten allemaal de boel desastreus op z’n kop. Hoezeer het inzicht ook klopt op zichzelf dat revolutie tegen het kapitalisme nodig is, het is verkeerd om het welslagen van die revolutie tot voorwaarde vooraf te maken.

Het punt van radicale systeemkritiek is niet dat het systeem eerst omver moet voor we iets kunnen bereiken. Het punt is andersom. In elke stapdie we nu kunnen zetten, hoe klein ook, hebben we het inzicht nodig dat het slechts een stap is. Elk succesvolle stukje strijd nu is geen fopspeen die van de Grote Revolutie afleidt. Elk stukje strijd kunnen we juist zien als opstapje en als onderdeel van de omwenteling die nodig is. Het radicale van de strijd zit in dat inzicht: dat geen van de afzonderlijke campagnes tegen specifieke problemen – kolentransporten, industriële veeteelt, datacentra, ontbossing, maar dus ook seksueel geweld, onleefbaar lage lonen, bezuinigingen in collectieve voorzieningen, de groeiende uitsluiting van trans mensen uit de maatschappij, de genocide in Gaza – in zichzelf genoeg is. Dat ze deel zijn van een strijd tegen het systeem, en pas als onderdeel van die grotere strijd hun volle effect kunnen sorteren.

Al die ‘deelstrijd’ staat niet tegenover de ‘totaalstrijd’, om dat woordenpaar uit de jaren 1980 maar eens naar boven te halen. Het maakt van die totaalstrijd juist deel uit. Precies dát inzicht – en de consequenties die je uit dat inzicht trekt, het zoeken naar escalatie van de strijd, frontverbreding naar andere stukken deelstrijd, elke overwinning benutten als springplank naar méér – maakt strijd, en dus ook klimaatstrijd tot radicale strijd. Geen alles-of-niets ‘revolutie nu!’-ultimatums, maar de revolutie – ja, nu! – als rode, ja, rood-zwarte, zwart-groene, zwart-rode en zwart-paarse en zwarte! – draad in welke specifieke strijd we ook aan het voeren zijn, met wat voor middelen dan ook. Het gaat om een houding, een benadering die we in de strijd hanteren. Een visie en een bijbehorende methodiek. Revolutie, als we dat word al willen hanteren, is dan de uitkomst en de dynamiek van de strijd als geheel, het hele proces van ontmanteling en omverwerping met al die stukken afzonderlijke maar verbonden strijd die daarvoor nodig is. Niet een specifieke daad die we eerst voltrokken moeten hebben voor we aan de noodzakelijke reddingsacties kunnen beginnen.

We komen gaandeweg aan het einde van deze artikelenreeks. Ik liep langs waar de noodzaak van radicale klimaatstrijd ligt: met minder gaat het niet. Die destructieve stelsels van overheersing en uitbuiting dienen ontmanteld te worden, om ruimte te maken voor een wereld waar we samen hoed voor zorgen, omdat we van die wereld zijn. Dat zal allerlei van methoden vergen, en we gaan ons daarbij niet beperken tot wat mag, tot wat netjes gevonden wordt, tot wat past binnen een gevestigde opgelegde moraal. In die keus van methoden proberen we prefiguratief bewust te zijn, zodat we niet ongemerkt de oude wereld reproduceren terwijl we een nieuwe willen bouwen. Dat zullen we doen met oog voor samenhangen tussen de verschillende vormen van overheersing, onderdrukking en onrecht, en dus voor solidaire dwarsverbanden in ons verzet op allerlei fronten. En we zullen daarbij de revolutie niet hanteren als iets dat gelukt moet zijn voor we wat kunnen bereiken, maar juist als vooruit wijzend perspectief in de strijd van vandaag en morgen.

Maar ik heb nog één belangrijk punt te maken. Dat gaat over regie: wie komt de rol toe om de noodzakelijke ontmanteling en vervanging van k destructieve stelsels van overheersing ter hand te nemen en door te zetten? Hier, misschien nog wel meer dan bij eerder genoemde punten, is een radicale breuk met business as usual nodig – ja ook met business as usual in klimaatstrijd, ook in bewegingen waar op diverse punten best radicale dingen gezegd en gedaan worden. Ik ga dat uitleggen aan de hand van een paar citaten.

De eerste uitspraak is van niemand minder dan Greta Thunberg, als weinig anderen verantwoordelijk voor het losmaken van intense golven ven van klimaatprotest. Zij sprak in 2019 op een bijeenkomst van hoge functionarissen en CEO’s op het World Economic Forum in Davos de volgende woorden: ‘Volwassenen zeggen steeds: “we zijn het aan de jonge mensen verplicht om ze hoop te geven. Maar ik wil jullie hoop niet. Ik wil niet dat jullie hoopvol zijn. Ik wil dat jullie in paniek raken, en dan wil ik dat jullie wat gaan doen. Ik wil dat jullie handelen alsof het huis in de fik staat – want dat staat het.’(1) Dat is het eerste citaat. Het tweede citaat zag ik op een spandoek bij de A12 in Den Haag, tijdens de blokkade die XR daar op 28 januari 2023 hield. De tekst luidde: ‘Overheid, red ons!’(2)

Dit is de common sense in de klimaatstrijd. Actievoerders en hun woordvoerders wijzen – in woorden en met soms flink disruptieve acties – op de urgentie die de toestand heeft, spreken over het huis dat in brand staat, de planeet waarvoor geen Planeet B ter vervanging gereed ligt, over uitroeiing die rebellie rechtvaardigt. Ware woorden, goede daden. Maar vervolgens leggen die actievoerders de taak om de ramp tegen te gaan bij precies de machten en krachten die ons de ramp hebben bezorgd om er rijk en machtig van te worden. De overheid moet ons gaan redden, en de hotemetoten en toipfunctionarissen aan wie Thunberg dus gezegd heeft dat ze iets moeten gaan doen aan dat huis dat in de fik staat. Want dat was haar publiek toen ze die woorden sprak: topdirecteuren van grote bedrijven, hoge functionarissen.

Dat is dus de rolverdeling. Wij, klimaatstrijders, slaan alarm. Zij, economische en politieke machthebbers, moeten de klimaatnoodtoestand nu eens afkondigen en gaan doen wat nodig is. Hun taak is het om stelselmatig de fossiele industrie en de agrobusiness te ontmantelen, de energietransitie nu eens door te zetten en fatsoenlijk OV te regelen zodat de auto overbodig wordt, en maatregelen te nemen tegen de gevolgen van klimaatverandering die er allang zijn: overstromingen, uitdroging, hitte, brandgevaar en ga maar door. De regie van de noodzakelijke verandering, zelfs als het systeemverandering betreft, komt in deze benadering dus van hogerhand, niet van mensen die van onderop hun strijd aan het voeren en hun wereld aan het vormgeven zijn. Dat is de strategie van XR, van Greta Thunberg toen ze de geciteerde woorden uitsprak, en van degene die ‘overheid, red ons!’ als leus hanteerde.

Het idee is kennelijk dat we ons zelf niet kunnen redden. En precies daarom is dit een houding met een buitengewoon deprimerend perspectief. Want als we onszelf niet kunnen redden, wie dan wel? Is er ook maar een enkele reden om te geloven dat precies die machthebbers wiens beslissingen tot planetaire destructie leiden, in een systeem dat soort beslissingen logisch en onontkoombaar maakt en waar die machthebbers hun rijkdom en positie aan ontlenen, ons gaan redden van datgene waar ze zelf zo van profiteren en in geloven?

Ik denk dat hier een radicaal andere benadering noodzakelijk is. Degenen die ons gaan redden, dat zijn wij gezamenlijk zelf: alle mensen die van onderop strijden tegen de gevolgen van dit destructieve systeem, en in die strijd ook de oorzaken – het systeem zelf – onder vuur nemen. Niemand van hogerhand ons redden, laten we daar maar van uit gaan. Doen ze het toch, dan is dat een meevaller, mede gebracht door onze onophoudelijke druk en dreiging. Als wij het zelf niet kunnen, dan zijn we verloren. Maar ik denk nog steeds dat wij, van onderen op, ieder van ons, allemaal samen, het kunnen.

De drijvende kracht en de regie van de klimaatstrijd hoort dus onderaan te liggen, in het verzet van onderen op. Niet bij staten en hun heersers, niet bij bedrijven en hun directies. Dat betekent dan weer niet dat overheid en ondernemers niets kunnen doen. Het betekent alleen dat we ons niet op zulke krachten kunnen verlaten. We kunnen ze tot betere beslissingen brengen. Niet door ze te vertrouwen. Niet door ze de verantwoordelijkheid voor onze redding toe te kennen. Wel door ze onder druk te zetten. Overheden geven vergunningen, voor datacenters, voor uitbreidingen van luchthavens, voor de vestiging van varkensfokkerijen. Overheden kunnen die vergunningen ook weigeren, en actievoerders kunnen overheden daarin aanmoedigen door effectief protest. Zo zien overheden zich bedreigd met verlies aan legitimiteit, prestige en in bestuurlijke effectiviteit. Is de druk groot genoeg, dan gaan ze overstag en verlenen de vergunning niet. Is de druk groot genoeg, dan gaan die fossiele subsidies eindelijk eens voor de bijl. En zo voorts. Ook bedrijven kunnen ertoe gebracht worden van destructieve investeringen af te zien – door stevige druk die hun verdienmodel aantast en hun portemonnee raakt.

Het radicale aan protesten tegen vergunningsverlening of fossiele subsidies of foute investeringen zit dan niet in de actiemiddelen. Die kunnen erg uiteenlopen, van petitie via demonstratie en blokkade tot en met sabotage en vernieling. Het radicale zit in het perspectief dat we in zulke protesten hanteren. Een perspectief dat bijvoorbeeld het torpederen van vergunningen voor milieuvijandige activiteiten niet ziet als stap naar een ‘eerlijke transitie’ die door de overheid op de rails gezet wordt, maar als nederlagen die actievoerders toebrengen aan destructief kapitalisme en aan een overheid die verwoestende ondernemingen de hand boven het hoofd houdt zolang ze daarmee weg komt. Al die varkenshouderijen, luchthavens of datacenters die we tegen weten te houden zijn stappen in de richting van de noodzakelijke ontmanteling van het systeem dat ons overal datacenters, vliegvelden en varkenshouderijen opdringt. Voor de strijd tegen fossiele subsidies geldt iets soortgelijks.

Het is denkbaar – en helemaal niet geruststellend – dat de overheid wèl de regie neemt en een serieus klimaatbeleid doorzet. Maar dat zal nog steedfs niet zijn wat we nodig hebben. De staat heeft de middelen, de bevoegdheden, de macht, om hele bedrijfstakken te herstructureren en zelfs te ontmantelen, om elektriciteitsvoorziening door middenl van zonne- en windenergie door te zetten en ga zo maar door. De politieke wil ontbreekt, maar dat kan veranderen onder druk. Maar dan nog! Wat er dan zal gebeuren is wellicht het drastisch terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen – maar binnen de huidige autoritaire en destructieve maatschappelijke orde. De overheid zal zoiets dan doen precies om die orde te redden. Zelfs bij de VVD kunnen ze begrijpen dat er geen shareholders value zal zijn op een dode planeet. Die planeet een beetje redden om er nog een tijdje winst op te kunnen maken, dat krijg je als we de overheid de regie van het klimaatbeleid gunnen.

Van klimaatrechtvaardigheid komt zo nog steeds niets terecht – en het vervangen van fossiel kapitaal door andere bedrijfsvormen zal al gauw andere soorten van vervuiling en vernietiging brengen. Want aan de dwangmatige economische groei ten koste van de planeet verandert nog steeds niets. Aan de beheersing van de niet-menselijke natuur door beheersingsinstituten waarvan de overheid er een is, al evenmin. Eerder brengt zoiets ons in de buurt van een dictatuur-uit-klimaatoverwegingen, een inherent onrechtvaardige ‘oplossing’ waar ik in deel 1 van deze reeks al iets over zei. Waarschijnlijk is zoiets niet. Maar we kunnen er maar beter wel rekening mee houden – als één van de opties die dreigt, niet als optie waar wij voor gaan.

We laten de regie dus maar liever niet in overheidshanden. Niet omdat de overheid niets kan doen, maar wel omdat de overheid – zelfs als ze iets doet – dat enkel zou doen binnen destructieve randvoorwaarden, en dan nog met grote tegenzin, als ze niet anders meer kan. Het gaat er dus niet om de overheid of de bezittende klasse te overreden of te vragen haar verantwoordelijkheid te nemen en het goede te doen. Het gaat erom de staat en de kapitalisten zo stevig onder druk te zetten dat ze – keer op keer en steeds meer – af ziet van een stuk schadelijk beleid – op weg naar een situatie waar die overheid als gewapend obstakel voor verandering zelf opgedoekt is, en de kapitalisten van hun rijkdommen en posities beroofd zijn. Zo werkt de radicaliteit die we nodig hebben, juist ook in de strijd tegen bescheiden onderdelen van het levensvernietigende stelsel waarvan we de ontmanteling en omverwerping actief en alomvattend nastreven.

Zo, en hier laat ik het eventjes bij. Niet omdat er niet meer te zeggen is. Maar omdat ik het, na zo’n stroom van woorden te hebben uitgebraakt, wel weer eventjes genoeg vind. Het is ook weer veel te warm, hoe zou dat toch komen?

Noten:

(1) Greta Thunberg, ‘”Our house is on Fire¨: Greta Thunberg, 16, urges leaders to act’, The Guardian, 25 januari 2026, https://www.theguardian.com/environment/2019/jan/25/our-house-is-on-fire-greta-thunberg16-urges-leaders-to-act-on-climate

(2) Zelf gezien. Zie Peter Storm, ‘Het Theater van de Repressie: een zaterdagmiddag in Den Haag’, op Egel, 29 januari 2023, https://peterstormt.nl/2023/01/29/het-theater-van-de-repressie-een-zaterdagmiddag-in-den-haag/

Peter Storm