Optimisme in een tijd van monsters?

(Foto: Walden Bello, 2003 (Foto: Marcello Casal Jr. / Agência Brasil , wikimedia commons /CC: BY 3.0 ])

Ik kan geen betere woorden vinden om de afgelopen maanden te beschrijven dan die van de grote Italiaanse marxistische denker Antonio Gramsci: “De oude wereld sterft, en de nieuwe wereld worstelt om geboren te worden: dit is de tijd van de monsters.” Wat Gramsci onder andere bedoelde, was dat in tijden van ingrijpende veranderingen, zoals de tijd waarin we nu leven, wrede daden en heftige ingrepen grote gevolgen kunnen hebben, soms onbedoeld en vaak tegenovergesteld aan wat de daders voor ogen stond.

Dit is de toespraak die de Filipijnse socioloog en levenslange activist Walden Bello hield toen hij in mei een eredoctoraat kreeg van een Finse universiteit.

We hebben gezien hoe een supermacht, in strijd met het internationaal recht enorme verwoestingen heeft aangericht in een veel minder sterk land, om die natie en de hele wereld te laten zien dat zij kan doen wat zij wil. Maar haar vruchteloze pogingen om die staat te verpletteren hebben echter geleid tot een interessante machtsverschuiving. Net als bij de oorlog van Amerika en Israël tegen Iran, en ook bij het conflict tussen Rusland en Oekraïne blijkt nu dat grootmachten niet langer altijd hun wil kunnen opleggen aan kleinere staten, omdat die zich met beperkte middelen toch behoorlijk weten te verzetten.

We hebben meegemaakt hoe de VS massale, willekeurige, eenzijdige invoerheffingen hebben opgelegd aan bijna honderd landen om hun overdreven wereldwijde economische overheersing nieuw leven in te blazen. Maar in plaats daarvan heeft hun handelsoorlog het oneerlijke wereldeconomische systeem uit de periode van na de Tweede Wereldoorlog uitgehold, waarop hun overheersing gebaseerd was, en zo hun economische neergang versneld. Want de onbehouwen maatregelen van Trump waren voor de landen van het zuiden van de wereld een stimulans om meer onderling handel te gaan drijven.

Negatieve ontwikkelingen

Maar de wet van onbedoelde gevolgen kan ook de andere kant op werken, in negatieve richting. Ruim dertig jaar geleden waren we getuige van de ineenstorting van de autoritaire staten in Oost-Europa en de Sovjet-Unie. Een neo-conservatieve ‘deskundige’ verkondigde destijds het einde van de geschiedenis aan en werd er op slag beroemd mee. Volgens hem waren we getuige van de definitieve overwinning van de kapitalistische economie en de de liberale democratie. In plaats daarvan hebben we de afgelopen vijftien jaar in Europa, Amerika en elders gezien hoe veel kiezers in de zogenaamd democratische landen radicaal rechts zijn gaan stemmen, dat volgens de algemene opvattingen van de liberale denkers van het midden van de twintigste eeuw voorgoed verslagen was. We hebben meegemaakt hoe het presidentschap van het machtigste land ter wereld via verkiezingen in handen kwam van een aanhanger van het principe dat macht bepaalt wat recht is, en hoe die zijn best deed om de twee en een halve eeuw oude liberale democratie van de Verenigde Staten definitief om zeep te helpen, evenals de liberale internationale orde van na de Tweede Wereldoorlog.

Ik wil hier even bij stilstaan. Natuurlijk hebben we ook in het zuiden van de wereld, waar ik woon, extreemrechtse leiders zoals Narendra Modi in India en Rodrigo Duterte, de voormalige president van de Filipijnen die momenteel terechtstaat voor het Internationaal Strafhof in Den Haag. Maar op dit moment ben ik in Europa en daarom zal ik me nu concentreren op dit continent. Terwijl er in de jaren 2000 nog geen enkele radicaal rechtse partij in dit werelddeel veel invloed had, is zij nu in Italië aan de macht en maakt zij deel uit van regeringscoalities in Nederland, Zweden en Finland. Daarnaast zijn er nog vijf andere landen waar een extreemrechtse partij de belangrijkste oppositiepartij is. Hoewel dit soort partijen via verkiezingen in Hongarije en Polen tijdelijk geen deel meer uitmaken van de regering, dreigen ze volgend jaar in Frankrijk het presidentschap te veroveren. Onlangs boekten zij enorme winst bij de lokale verkiezingen in Groot-Brittannië, ten koste van zowel de Conservatieven als Labour. Volgens de peilingen is Alternative für Deutschland nu de populairste partij in Duitsland.

Ik zal er geen doekjes om winden. Hoezeer ik als socioloog ook begrip kan opbrengen voor allerlei omstandigheden die deze gevaarlijke verrechtsing hebben veroorzaakt, vormen racisme en overdreven nationalisme de kern van de aantrekkingskracht van extreemrechtse partijen. Als voorstander van gelijkheid van alle mensen en als persoon van kleur uit het mondiale zuiden maak ik me grote zorgen over de ontwikkelingen in het westen. Ik ben ontzet zijn over het ronduit fascistische optreden van ICE-agenten in de Verenigde Staten bij het oppakken van immigranten zonder papieren, waarbij ze zelfs enkele hebben gedood, zoals in Minneapolis. Ik ben ronduit geschokt dat de Europese Unie de immigratiecontrole heeft uitbesteed aan de chaotisch en corrupte staat Libië dat op grote schaal mensenrechten schendt, waardoor de EU, als een schijnheilige Pontius Pilatus, haar handen in onschuld kan wassen over het martelen, verkrachten en illegaal gevangen houden van migranten die de Libische kustwacht heeft opgepikt uit bootjes die op weg waren naar Europa.

Meer ruimte voor het zuiden van de wereld

Ik vraag me ondertussen af of de opkomst van extreemrechts een racistische reactie is op de huidige onzekere tijden, of eerder een vorm van aftakeling van het huidige wereldsysteem? De neergang van het westen leidt tot de opkomst van ‘de rest’, met de opmars van China en een paar andere grote staten in het zuiden van de wereld. Of we de nieuwe ontwikkeling nu ‘deglobalisering’, ‘versplintering’ of ‘ontstaan van een multipolaire wereld’ noemen, een van de belangrijkste kenmerken ervan is dat er meer ruimte is voor mensen in het globale zuiden om hun eigen weg te gaan, als ze tenminste de huidige kans met beide handen aangrijpen. Wel moeten we dan samen een nieuw wereldwijd overlegsysteem zien te ontwikkelen die de machtigen in toom houdt, samenwerking bevordert en concurrentie in goede banen leidt. Het is je wellicht opgevallen dat ik de term ‘overlegsysteem’ heb gebruikt in plaats van ‘orde’. Ik ben allergisch voor het woord ‘orde’, omdat het er dan altijd op neerkomt dat een groep sterkere landen de zwakkere overheerst, zoals in de zogenaamde ‘op regels gebaseerde orde’ die het westen het zuiden probeerde op te dringen via de Wereldhandelsorganisatie (WTO).

Maar zal het nieuwe wereldwijde overlegsysteem, die we samen moeten gaan opbouwen en die de door het westen overheerste mondiale orde moet gaan opvolgen, meer vrede, rechtvaardigheid en democratie brengen? Juist nu het westen zich daar steeds minder voor wenst in te zetten? Zullen we via dit overlegsysteem de klimaatcrisis en de de gevaren van kunstmatige intelligentie beter kunnen aanpakken, oorlogen makkelijker kunnen voorkomen en de ongelooflijke ongelijkheid tussen arm en rijk ongedaan kunnen maken? Hierop is maar één antwoord mogelijk, en dat is het zelfde wat de voormalige Chinese minister-president Zhou Enlai in de zeventiger jaren gaf aan de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Henry Kissinger, toen deze hem vroeg naar de gevolgen van de Franse Revolutie (1789): „Het is nog te vroeg om daar iets over te zeggen.”

„Pessimisme van het verstand, optimisme van de wil”

Ondertussen moeten we wel de werkelijkheid onder ogen zien. Er is geen weg terug naar de oude gevestigde orde die sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog tachtig jaar lang het overwicht van het westen in stand hield. Verder moeten we beseffen dat we geen veilige haven kunnen bereiken zonder stormen te doorstaan. Ten slotte moeten we begrijpen dat er geen garantie is dat we die veilige haven uiteindelijk ook werkelijk zullen bereiken, tenzij we de noord-zuid en oost-west kloven weten te overbruggen en we alles op alles zetten om met elkaar een nieuwe mondiaal overlegsysteem van de grond te tillen dat gebaseerd is op gelijkheid en solidariteit.

Ik begon met een citaat van Gramsci. Ik wil afsluiten met nog een citaat van hem: „Pessimisme van het verstand, optimisme van de wil.” Ik denk dat hij daarmee bedoelde: laten we onthouden dat we gezamenlijk een nieuwe wereld aan het opbouwen zijn zonder precies te weten hoe en wat. Maar laten we onze twijfels opzij zetten en handelen. Denk bijvoorbeeld aan Greta Thunberg en haar medestanders uit allerlei verschillende landen, millennials en generatie Z-jongeren, die met de ene vloot met hulpgoederen na de andere de Middellandse Zee oversteken. Ze weten dat de Israëlische marine hen zal tegenhouden, vasthouden, mishandelen en deporteren. Toch varen ze naar Palestina om de blokkade van Gaza te doorbreken, omdat ze erop vertrouwen dat hun daad uiteindelijk zal bijdragen aan het tot stand brengen van een andere, betere wereld.

Tot slot wil ik dit eredoctoraat, dat u zo vriendelijk bent geweest mij toe te kennen, opdragen aan de nagedachtenis van drie jonge mensen, studenten van mijn universiteit. Ik ben het misschien niet helemaal eens met de weg die zij hebben gekozen, maar ik prijs hun idealisme, hun drang naar sociale rechtvaardigheid en hun inzet voor verandering. Het gaat om: Alyssa Alano, Maureen Santuyo en Vince Dingding. Het Filipijns leger heeft hen in april doodgeschoten. Zij verdienden het niet om in de bloei van hun leven te worden weggevaagd.

Walden Bello

Het oorspronkelijke artikel Optimism at a time of monsters – to shape a better future, we need to start building now verscheen in juni op de website van Meer. Vertaling en bewerking: Jan Paul Smit.