Het rechtvaardigen van beschavingsoorlogen: de Rubio-doctrine en de geest van Huntington

(Foto: rawpixel, publiek domein CC0 1.0 universal)

De toespraak van (minister van Buitenlandse Zaken van de VS, vert.) Marco Rubio op 14 februari van dit jaar tijdens de veiligheidsconferentie in München werd door rechts met veel lof ontvangen, door links met milde kritiek en in de meeste Europese hoofdsteden met een zucht van verlichting. Veel diplomaten en deskundigen vreesden dat de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken zou aansluiten bij Donald Trumps koele afwaardering van het Atlantisch Bondgenootschap en zijn kennelijke minachting voor de meeste Europese leiders. Maar hoewel hij enkele kenmerkende Trumpiaanse tonen aansloeg, was Rubio’s toon warm en was zijn dominante thema dat van ‘eenheid van beschaving’ en trots.

“Wij maken deel uit van één beschaving, de westerse beschaving”, verklaarde hij. “Wij zijn met elkaar verbonden door de diepste banden die naties kunnen delen, gesmeed door eeuwen van gedeelde geschiedenis, christelijk geloof, cultuur, erfgoed, taal, afkomst en de offers die onze voorvaderen samen hebben gebracht voor de gemeenschappelijke beschaving waarvan wij de erfgenamen zijn.”

Toen de toespraak in München met een staande ovatie werd ontvangen, was het duidelijk dat de werkelijke betekenis ervan als een nieuwe en gevaarlijke wending in het mondiale beleid niet werd onderkend.

Filosofisch gezien vertegenwoordigt Rubio’s toespraak de triomf van de ideeën van Samuel P. Huntington, de Harvard-professor die in de jaren negentig The Clash of Civilizations and the Remaking of the World Order schreef. Huntington verklaarde dat mondiale conflicten voortaan niet meer gebaseerd zouden zijn op verschillen in nationaliteit, sociale klasse of politieke ideologie, maar op culturele verschillen die belichaamd en uitgedrukt worden door concurrerende ‘beschavingen’. Hij definieerde beschavingen als grote multinationale eenheden die verenigd zijn door gedeelde culturele en religieuze waarden, bijvoorbeeld de ‘westerse’, ‘islamitische’, ‘Servisch-orthodoxe’, ‘hindoeïstische’ en ‘Sinische’ of ‘Chinese’ beschavingen. Om tactische redenen, zo vermoedt men, noemde hij de westerse beschaving niet ‘christelijk’, maar Marco Rubio wordt niet door een dergelijke terughoudendheid beperkt.

Huntingtons visie was niet vreedzaam. Omdat hun waarden en belangen vaak onverenigbaar waren, zouden deze beschavingen volgens hem onvermijdelijk in een gewelddadig conflict verwikkeld raken. De belangrijkste strijd zou, zo stelde hij zonder veel uitleg, gaan tussen “het Westen tegen de rest”.  In dat geval zouden westerlingen er goed aan doen zich militair en psychologisch voor te bereiden op de strijd tegen hun beschavingsvijanden – met name de gevreesde “Sino-Islamitische” as.

Huntington schreef zijn eerste artikel waarin hij deze opvattingen uiteenzette in 1993 voor het tijdschrift Foreign Affairs. Enkele maanden later schreven Jarle Crocker en ik een reactie in Foreign Policy met de titel “Challenging Huntington”, waarin we drie belangrijke punten van kritiek op de theorie naar voren brachten:

Ten eerste waren de ‘beschavingen’ van Huntington verre van verenigd. De islam bijvoorbeeld was gewelddadig verdeeld tussen soennitische en sjiitische facties, evenals langs etnische lijnen, en dergelijke interne conflicten ontwikkelden zich ook elders in hoog tempo.

Ten tweede was het, voor zover het zinvol was om over beschavingen te spreken als samenhangende politieke eenheden, niet nodig om ze als voorbestemd tot strijd te beschouwen. Huntington was een conservatieve ‘realist’ die had gesteld dat gewelddadige conflicten tussen natiestaten onvermijdelijk waren vanwege de menselijke aard. Hij bracht dat pessimisme gewoon over naar het domein van de beschavingen.

Ten derde, en het belangrijkste, was ‘het Westen tegen de rest’ een voorspelling die niet echt gebaseerd was op culturele verschillen, maar weerspiegelde dat een realiteit die Huntington liever negeerde: de realiteit van de door de VS geleide imperiumvorming. Toekomstig geweld was waarschijnlijk niet omdat de westerlingen vrijheidslievende christenen waren, maar omdat Amerika Europa had opgevolgd als ’s werelds grootste exporteur van kapitaal, neokoloniale onderdrukking en imperialistische oorlogsvoering.

De toespraak van Marco Rubio, die wel door de geest van Huntington geschreven zou kunnen zijn, was bedoeld om deze twijfels voorgoed weg te nemen. Het werkelijke doel ervan kan worden begrepen door terug te denken aan wat president George H.W. Bush in 1990 zei nadat hij Amerikaanse troepen had ingezet tegen het leger van Saddam Hoessein in Koeweit: “Bij God, we hebben het Vietnam-syndroom voor eens en voor altijd uitgeroeid!” De gemoedstoestand die Trump en Rubio “voor eens en voor altijd willen verslaan” is het anti-imperialistische syndroom: het besef, dat door velen aan de Amerikaanse en Europese linkerkant en door sommige mensen aan de rechterkant wordt gedeeld, dat de economische en politieke leiders van hun landen verantwoordelijk waren voor enkele van de meest repressieve en gewelddadige bezettingen van andermans grondgebied in de wereldgeschiedenis.

Maar nee, zegt Rubio. In plaats van de gruweldaden uit het verleden te erkennen, zou het Westen onbeperkt trots moeten zijn op zijn historische militaire en culturele prestaties:

Legers vechten voor een volk. Legers vechten voor een natie. Legers vechten voor een manier van leven. En dat is wat wij verdedigen. Een grote beschaving die alle reden heeft om trots te zijn op haar geschiedenis, vertrouwen te hebben in haar toekomst en ernaar streeft altijd baas te blijven over haar eigen economische en politieke lot. Het was hier in Europa waar de ideeën ontstonden die de kiem vormden voor de vrijheid die de wereld heeft veranderd. Het was hier in Europa waar de wereld de rechtsstaat, de universiteiten en de wetenschappelijke revolutie kreeg.

Je zou dit de of/of-benadering van complexe kwesties als trots en verantwoordelijkheid kunnen noemen. Rubio lijkt zich er niet van bewust te zijn dat je de positieve kanten van een cultuur kunt waarderen en tegelijkertijd de misstanden ervan kunt erkennen, bekritiseren en je ervoor tot inkeer zou kunnen komen. Nee, je moet je tradities onvoorwaardelijk liefhebben of je wordt beschouwd als een culturele verrader! Naast andere nadelen leidt dit simplistische gejuich tot een gemythologiseerde geschiedenis die bedoeld is om een doctrine van raciale, religieuze of culturele superioriteit te ondersteunen. “Het was hier in Europa waar de wereld de rechtsstaat, de universiteiten en de wetenschappelijke revolutie kreeg.” Nee. Sorry Marco, dat was niet zo. Europa ontwikkelde ideeën over recht, onderwijs en wetenschap die hun oorsprong vonden in de antieke wereld en door de briljante islamitische beschaving van de middeleeuwen tot een hoog niveau werden gebracht. Natuurlijk heeft Europa belangrijke bijdragen geleverd aan de vooruitgang van de mensheid. En net als in eerdere rijken gingen deze prestaties gepaard met gruwelijke misdaden.

Het ontkennen van deze complexiteit vormt de basis voor toekomstige misdaden – maar dat is precies wat Rubio met zijn toespraak wil bereiken. Na de Tweede Wereldoorlog, zo vertelt hij ons, beweerden sommige pessimisten dat “de grote westerse rijken in een onomkeerbaar verval waren geraakt, versneld door goddeloze communistische revoluties en antikoloniale opstanden die de wereld zouden veranderen en de komende jaren een groot deel van de wereldkaart zouden bedekken met de rode hamer en sikkel. Tegen die achtergrond kwamen velen, toen net als nu, tot de overtuiging dat het tijdperk van westerse dominantie ten einde was gekomen en dat onze toekomst voorbestemd was om een vage en zwakke echo van ons verleden te zijn… Maar samen erkenden onze voorgangers dat verval een keuze was, en het was een keuze die zij weigerden te maken.”

Opmerkelijk! Rubio beschouwt de antikoloniale revoluties van na de oorlog als onderdeel van een communistisch complot en betreurt openlijk het einde van ‘het tijdperk van westerse dominantie’. Zelfs de gebroeders Dulles spraken zich niet zo openhartig uit over hun liefde voor het imperium! Maar als de westerse beschaving superieur is, moet ze natuurlijk dominant zijn. En om die dominantie af te dwingen, is militair geweld nodig – zoals in de imperialistische oorlogen die sinds 1950 naar schatting 10 miljoen niet-westerse mensen het leven hebben gekost. Rubio’s chauvinisme is niet alleen bedoeld om het moreel te verhogen. Het doel ervan is Europa aan te moedigen snel te herbewapenen om het Atlantisch Bondgenootschap (dat natuurlijk door de VS wordt gedomineerd) in staat van paraatheid te brengen.

Waarom zou dit zo belangrijk zijn voor de Amerikaanse leiders? Waar – tenzij men de absurde mythe van een Russisch plan om Oost-Europa te onderwerpen onderschrijft – is er een serieuze bedreiging voor de Europese of Amerikaanse veiligheid? Het antwoord, vrees ik, ligt in de voortdurende aanwezigheid en invloed van Huntingtons geest. Als men de premisse aanvaardt dat beschavingen de nieuwe eenheden van conflict zijn en dat ze onvermijdelijk tot geweld zullen leiden, en als men weigert het bestaan van het westerse imperialisme als een geweldgenererende machine te erkennen – een voortdurende aanstichter van rebellie en oorlog tussen staten – dan is het gemakkelijk om meerdere “beschavingsgerelateerde” bedreigingen aan de horizon te zien.

Huntington’s Geest verklaart dat het “Servisch-orthodoxe” Rusland een potentiële vijand is, en men vraagt zich af of Trump, de vermeende liefhebber van Poetin, het eens is met dit oordeel. Zijn passie voor de herbewapening van Europa en zijn nieuwe interesse in de overname van Groenland zijn duidelijk bedoeld om Rusland op zijn plaats te houden. China is natuurlijk de meest geduchte Andere beschaving – en de huidige Amerikaanse campagne om Latijns-Amerika te onderwerpen heeft tot doel het westelijk halfrond even onvriendelijk te maken voor “Sinische” belangen als NAVO-Europa dat is voor Russische invloed. Ondertussen speelt de VS een klassiek imperialistische rol in de islamitische wereld, door een alliantie te smeden tussen Israël en de conservatieve soennitische staten, waardoor zij als Amerikaanse agenten kunnen optreden bij het onderdrukken van opstanden in de hele regio en een einde kunnen maken aan de door Huntington zo gevreesde “Sino-islamitische” alliantie. Deze strategie krijgt momenteel vorm onder auspiciën van Trump en Rubio, maar werd voor het eerst geïntroduceerd door Obama en Hilary Clinton toen zij de NAVO uitnodigden om deel te nemen aan de vernietiging van het regime van Khadaffi in Libië en de ontmanteling van dat olierijke land.

De toespraak van Mario Rubio in München voorspelt één, twee, vele Libiës. Deze toespraak verdient evenveel aandacht als een toespraak van de Romeinse keizer Diocletianus over zijn plan om het Romeinse Rijk nieuw leven in te blazen, of van Von Ribbentrop, de nazi-minister van Buitenlandse Zaken, over de Duitse plannen om Oost-Europa te ‘beschaven’. Rubio speelt in op de thema’s etnisch-culturele eenheid en superioriteit. Hij biedt Europeanen verlichting van het schuldgevoel dat ze mogelijk hebben over hun koloniale avonturen in het verleden en nodigt hen uit om een ondergeschikte rol in het Atlantisch Bondgenootschap te accepteren in ruil voor een aandeel in de buit van een heropgeleefd westers imperialisme.

De toespraak van Rubio is een smerig kunststukje. Denk daar eens over na – en over de groep in München die opstond en applaudisseerde. Bedenk vervolgens wat er nodig is om de geest van Huntington definitief en voorgoed tot rust te brengen.

(Lees ook: Bram Vermeulen over de speech van Rubio en de Tijd van Monsters, in de Volkskrant)