De stropdas van Sanchez

Surrealistische zaken worden dan daliniano genoemd, weerzinwekkende taferelen goyesco en wanhoopsdaden quijotesco. Ook dramaturg Ramón de Valle-Inclán (1866-1936) verrijkte de Spaanse taal met een adjectief: valleinclanesco.   In zijn meesterwerk Luces de bohemia zijn de personages glansloze mistroostige figuren. Hun lot is tragisch, maar zelf zijn ze te middelmatig om de waardige subjecten van een klassieke tragedie te kunnen zijn. Valle-Inclán zette die middelmatigheid in de verf door zijn personages grotesk te maken. Dat wrang kluchtige of tragisch-groteske kreeg de naam valleinclanesco. Toen journalist Manel Pérez op 5 juli in La Vanguardia de gang van (sommige) rechtszaken valleinclanesco noemde, alludeerde hij naar die rechters die openlijk deel uitmaken van een uitgekiende mise-en-scène om het progressieve Spanje onder leiding van Pedro Sánchez te vloeren. Wanneer rechtspraak wordt ingezet voor politieke doeleinden, oppert de journalist, degradeert justitie tot een tragisch-grotesk schouwspel.

In het eerste artikel over de overlevingskansen van de linkse coalitie onder Pedro Sánchez zagen we hoe verschillende corruptieschandalen binnen de PSOE het vuur aan progressieve schenen leggen.  In dit tweede artikel wordt duidelijk dat Sánchez’ tegenstanders daar niet alleen profijt uit oogsten, maar er ook medeauteur van zijn. Rechts en extreemrechts doen er alles aan om het plot van deze persoonlijke en ideologische strijd in hun voordeel te doen ontknopen. Valleinclanensco of niet, alleen het doel telt: eerst Sánchez kop, vervolgens de machtsovername.

Een van Valle-Inclans theatrale principes was dat de scène de situatie genereert. Anders gezegd, zet bepaalde personages in het juiste décor en het script schrijft zichzelf als een onvermijdelijk verhaal. Corruptiepraktijken zijn daar een goed voorbeeld van. Want wie hoog aan de ladder staat maar finesse en klasse mist om die positie eervol te dienen, valt altijd naar beneden. Sinds verschillende corruptieschandalen de socialistische regeringspartij PSOE en de persoonlijke entourage van de premier teisteren, zit Sánchez gevangen in een wurggreep. Alleen rechters kunnen voor eerherstel zorgen. Ten minste, als de verdachtmakingen teniet kunnen worden gedaan met bewijzen van onschuld. Wie tijdens de rechtspraak daarover in eer en geweten gaat oordelen  -en misschien moet veroordelen- wordt verondersteld onafhankelijk en onpartijdig te zijn. Justitie is, als derde pilaar van de democratische rechtstaat, in principe die scène waar het grotesk-tragische geen kans heeft en alleen de nuchterheid, redelijkheid en sereniteit dicteren. Toch zien we hoe bepaalde rechters aan hun eed verzaken. Ze dienen niet de langer rechtstaat, maar wel de belangen van Sánchez’ belagers, de conservatieve Partido Popular en het extreemrechtse VOX. Die lawfare-praktijken zijn zichtbaar in de behandeling van de lopende corruptiezaken en in de sabotage van de uitvoering van de Amnestie-en Regularisatiewet, de twee kroonstukken van de regering Sánchez II. Twee wetten die belangrijk zijn voor de territoriale en sociale vrede én de Spaanse staatskas. Toch is de rechtszaal niet de eerste maar finale scène van een ranzige totaal-mise-en-scène. De klopjacht op Sánchez en het progressieve Spanje start immers al bij een groep kleine kruisvaarders van extreemrechtse allooi zoals Manos Limpias, Desokupa en Hazte Oír.

Manos limpias

Manos Limpias (Propere Handen) is een zelfverklaard ambtenarensyndicaat dat sinds 1995 obsessief op zoek gaat naar corruptiepraktijken binnen de administratie. Oprichter is de jurist Miquel Bernad (1942), trouwe dienaar van het regime onder dictator Franco en bezitter van de ‘eretitel’ Caballero de Honor de la Fundación Nacional Francisco Franco. Bernad noemt de Spaanse democratie ‘een regime’ en zichzelf ‘politiek slachtoffer’ van dat regime. Zijn kruisvaart heeft een sterk persoonlijk karakter: in 2016 werd hij veroordeeld voor afpersing, subsidiefraude, vervalsing van documenten en de organisatie van criminele feiten. Precies die delicten die hij opspoort bij zijn ideologische tegenstanders. De openbare aanklager eiste 24 jaar gevangenisstraf, een schadevergoeding en de ontbinding van het valse syndicaat. Maar de jurist kwam er met vier jaar cel vanaf. In 2024 kreeg hij in beroep de absolutie van een hoger hof. Manos Limpias financiert zich met niet-transparante donaties en heeft het xenofobe fake-news kanaal Alerta Digital als online spreekbuis. Bernad is ook de klokkenluider van het (vermeende) corruptieschandaal rond Pedro Sanchez’ echtgenote Begoña Gómez. Een Madrileens gerechtshof oordeelde dat er genoeg bewijslast is om Begoña voor te geleiden. In 2027 zal een  volksjury zich moeten beraden over haar -tot nog toe vermeende- misbruik van overheidsgelden en politieke beïnvloeding. Schuldig of niet, de schande is er, de schade voor Sánchez eveneens. En dat was ook de bedoeling.

Desokupa

De onderneming Desokupa (Ontkraak) is actief op andere terreinen. Enerzijds helpt het mensen hun ‘gekraakte’ woning te recupereren, anderzijds is het een sportclub voor verdedigingstechnieken. Oprichter en ex-boxer en -buitenwipper Dani Esteve doet zich graag voor als een soort stedelijke Robin Hood. Op de hoofdpagina van Desokupa’s website spreekt de flink getatoeëerde bodybuilder de bezoekers toe: ‘Hola, ik ben Dani Esteve. Hebben ze je huis gekraakt? Bel ons. Wij komen helpen.’ Achter Esteve zien we een vernield stadsdecor dat meer aan Gaza of Ukraïne doet denken dan aan een gekraakt pand of bezette woning. Maar ‘redengel’ Dani kan je voor dit onheil behoeden, suggereert het beeld. ‘Je raakt niet aan oudjes, niet aan kinderen, niet aan dieren… wanneer ik dat zie gebeuren, trek ik mijn Batman-cape aan en kom ik eraan,’ zegt Dani ook nog. Esteve’s sportclub richt zich voor een stuk naar kwetsbare profielen. Maar niet alleen dat, het geeft ook opleidingen aan de politie -en krijgsmacht, privé-bewakers en bodyguards. Anders gezegd, de oudjes, kindjes en beestjes zijn een camouflage voor waar Desokupa echt voor staat: de creatie van knokploegen. Overbodig te zeggen dat de ‘hulp’ bij het recupereren van een bezette woning, strikt op juridisch advies en papierwerk is gebaseerd. In volle verkiezingsstrijd van 2023 rolde Desakupa een enorme canvas uit aan een gevel dichtbij het Madrileense treintstation Atocha. De financiering kwam van het advocatenbuffet DP Abogados Consultores. Op de canvas zagen we een sippe Pedro Sánchez voor een opstijgend vliegtuig met bestemming Marokko naast een boze Dani Esteve. ‘Jy naar Marokko. Desokupa naar Moncloa!’, luidde de tekst. Moncloa is de hoofdzetel van de Spaanse regering. Een half jaar later verscheen een nieuwe canvas. Ditmaal met de nog steeds niet naar Spanje teruggekeerde Catalaanse onafhankelijkheidsleider Carles Puigdemont in gevangenisplunje. De tekst ‘We blijven grote schoonmaak houden in onze straten!’ alludeert op een uitzuiveringsverlangen van ongewenste ‘elementen’. De haat tegen progressief Spanje en territoriale verzuchtingen zit diep bij Desokupa. Het zijn ook de stokpaardjes van extreemrechts.

Hazte oír

Hazte Oír (Laat van je horen) is een vereniging en onlineplatform dat in 2001 het licht zag als conservatieve tegenstem voor de groeiende sociale vraag naar een feministisch beleid, tolerantie naar genderdiversiteit en bescherming van de LGBTQ+-gemeenschap. In 2017 toerde het Spanje rond met een bus waarop de boodschap ‘Jongens hebben een penis, meisjes een vulva. Laat je niet bedriegen.’ Hoewel het burgerplatform zich nog steeds als ‘slachtoffers van de genderideologie’ profileert, hebben de campagnes zich uitgebreid naar een oorlogsvoering tegen het hele progressieve beleid. Mikpunten zijn de Wet op de Historische Herinnering, dat eerherstel biedt aan de slachtoffers van het Franco-regime, de Amnistiewet, die de plooien met Catalonië plat moet strijken, en de Regularisatiewet, die migranten uit de illegaliteit wil halen. Maar het is vooral Pedro Sánchez zelf die het middelpunt is van de mediatieke oorlogsvoering. Dat gebeurt met ongefundeerde koptitels zoals ‘Sánchez manipuleert het aantal stemgerechtigden’ en oproepen als ‘Laten we samen Sánchez plan stoppen om stemmers te fabriceren en zo aan de macht te blijven’. Studies tonen aan dat migranten als ze al stemrecht zouden krijgen -een kwestie die nooit op de politieke agenda is gekomen- een voorkeur voelen voor partijen met traditionele waarden zoals familie, heteroseksualiteit, religie en vaderlandsliefde. Anders gezegd, ze zouden wellicht tegen hun weldoener Sánchez stemmen. Hazte Oír heeft ook een groot potentieel om de toekomstige migrant-stemmers bij voorbaat te bereiken en electoraal te beïnvloeden. Het maakt immers deel uit van het in 2013 opgerichte ultraconservatieve platform Citizen.go, dat een internationale dimensie heeft, 200 miljoen leden zou hebben en vooral actief is in Latijns-Amerika, van waaruit nog steeds het gros van de Spaanse immigratie afkomstig is. Tot slot, Hazte Oír financiert zich net als Manos Limpias met donaties waarvan de afkomst niet openbaar is.

Kruisvaarders

Kruisvaarders als Manos Limpias, Desokupa of Hazte Oír associëren zich op hun websites niet openlijk met een politieke geaardheid of partij.  Maar ze leiden hun publiek uiteraard naar een conservatieve of extreemrechtse stem, waardoor ze een relevant onderdeel zijn van de politieke strijd. Een ander veld waarop die strijd buitenom de partijen gevoerd wordt, zijn de denktanks. Zowel FAES, de denktank van de Partido Popular die voorgezeten wordt door ex-premier José María Aznar, als DISENSO, de denktank van VOX onder leiding van partijvoorzitter Santiago Abascal, doen zich voor als studie -en onderzoeksfondsen van hoogstaand niveau. Op hun sites vind je geen schreeuwerige beelden of populistische oneliners, maar publicaties van ‘niveau’ geschreven door intellectuelen, ideologen en professoren. Desalniettemin verschillen de grondboodschappen van hun artikels weinig van die van de kruisvaarders: ‘Pedro Sánchez is een nefast politicus die Spanje naar de afgrond leidt’ en ‘progressief links demoraliseert, degradeert en deconstrueert de samenleving’. Het FAES artikel ‘Sánchez, el emboscado de la Moncloa’ (Sánchez, de hinderlaag van Moncloa) en DISENSO artikel ‘La inferioridad moral de la izquierda’ illustreren mooi hoe teksten die binnen de lijntjes van de politieke correctheid en vrijheid van meningsuiting blijven kleuren, intrinsiek dezelfde boodschappen verspreiden als hun populistische equivalenten. Het extreemrechtse VOX weet echter dat haar publiek, in tegenstelling tot dat van de conservatieve Partido Popular,  voor een belangrijk deel bestaat uit een laaggeschoolde arbeidsklasse en jongeren die heel actief zijn op digitale en sociale media. Daarom richtte het in 2020, in de schoot van de intellectuele versie DISENSO, de digitale krant La Gaceta de Iberosfera op. Dit populistische en scrupuleloze nevenbroertje heeft een sterke visuele ondersteuning (niet zelden door IA ‘geholpen’), is makkelijk leesbaar en spreekt direct in op het buikgevoel. Anders gezegd, enerzijds filtert het ‘intellectuele’ obstakels, anderzijds filtert het de informatie die het levert. Onder dit niveau opereren nog talrijke sociale fora die het met hun haatboodschappen, memes en videos tegen migranten en LGBTQ+ gemeenschappen en linkse organisaties en politici nog bonter maken. Maar verderfelijk of niet, ze maken allen deel uit van de totaal-mise-en-scène om Sánchez te verstoten en Spanje binnen te rijven in het  internationale ultraconservatieve machtsblok.

Dit artikel begon met de adjectieven daliniano, goyesco, quijotesco en tot slot valleinclanesco. De vaak groteske wijze waarop rechts en extreemrechts de scepter van Pedro Sánchez proberen over te nemen en het progressieve Spanje tracht te schandaliseren is de kunstenaars aan wiens namen of personages ze werden ontleend, volstrekt onwaardig. Er straalt geen genialiteit af van lawfare, fake-news, ongefundeerde beschuldigingen, haatberichten en scheenschoppen. Verwachten we -als progressieven- niet beter van extreemrechts, dan moeten we pijnlijk vaststellen dat de houding van de conservatieve Partido Popular misschien nog tragischer is omdat zij zich hebben verlaagd tot dit ordinaire toneel. In de onderlinge ratrace tussen de PP en VOX zwichtten de bang geworden conservatieven voor de stijlloze maar directe taal van hun radicale rivaal. Eens aan de macht, zoals voorspeld wordt, zal de PP ook beleidsmatig moeten dansen naar de ‘originele’ poppen. Sánchez zal zijn hachje wel redden op een ander terrein. Het drama schuilt niet zozeer in het mogelijke verlies van een eigenzinnige en opstandige premier die in linkse buitenlandse kringen voldoende bejubeld wordt om daar zijn progressief project verder te zetten. De echte tragiek schuilt in het verlies van het progressieve Spanje, dat anders dan de opgejaagde premier, zijn toekomstig lot helemaal zelf zal moeten tarten.

Sarah De Vlam

La Seu d’Urgell – 5 augustus 2026

Bronnen:

Websites:

FAES, DESOKUPA, ALERTA DIGITAL, LA GACETA, DISENSO, MANOS LIMPIAS, HAZTE OIR

Vermelde artikels:

PÉREZ, Manel, ¿A dónde llevará el choque del Gobierno con los jueces?, La Vanguardia, 5/7/2026

REDONDO, Javier, Sánchez, el emboscado de la Moncloa, Cuadernos FAES 91, 2026

CAYUELO, Aquilino, La inferioridad de la izquierda, DISENSO Fundación, juli 2026