„Antifascistische economie”: Isabella Weber over hoe ongelijkheid extremisme aanwakkert en de democratie uitholt

https://www.democracynow.org/2026/10/27/isabella_weber?jwsource=cl

Het nieuwe boek van econoom Isabella Weber, Antifascistische Economie: De Verdediging van betaalbaarheid, waardigheid en democratie, waarschuwt dat economische onzekerheid de opkomst van autoritaire bewegingen kan aanwakkeren, en stelt dat het beschermen van de democratie betekent dat het leven voor iedereen betaalbaar moet zijn.

Antifascistische economie gaat volgens Weber “niet over het afschaffen van de markt.” “Het gaat erom publieke spelers te hebben die zich anders gedragen, en door zich anders te gedragen de dynamiek van de markt als geheel veranderen en letterlijk een alternatief creëren zodat mensen niet afhankelijk zijn van vaak sterk gebundelde particuliere aanbieders als enige optie,” legt ze uit, en geeft actuele voorbeelden van overheden die zulke beleidsmaatregelen uitvoeren, van New York City tot Mexico-Stad en Rome.

AMY GOODMAN: Dit is Democracy Now!, democracynow.org. Ik ben Amy Goodman bij de Colorado State University, Rocky Mountain Studenten Media, via een internet TV verbinding in Fort Collins, met Nermeen Shaikh in New York.

NERMEEN SHAIKH: Met de tussentijdse verkiezingen in de VS nog maar een week verwijderd, is betaalbaarheid een groot campagnethema geworden, omdat kiezers hun frustratie uiten over de stijgende kosten van boodschappen, huisvesting, benzine en andere basisbehoeften. Gegevens van het Bureau of Labor Statistics laten zien dat de lonen van werknemers het afgelopen jaar geen gelijke tred hebben gehouden met de inflatie.

President Trump gaf zijn voorgangers de schuld, ontkende de huidige betaalbaarheidscrisis, en verdedigde zijn staat van dienst. Hier volgt Trump die eerder deze maand in Denton, Texas sprak.

PRESIDENT DONALD TRUMP: Zij zijn degenen die de inflatie hebben veroorzaakt. Ik ben degene die het omlaag brengt. En we moeten dat op de een of andere manier duidelijk maken, want zij gebruiken het woord ‘betaalbaarheid’.

AMY GOODMAN: President Trump voerde campagne met de belofte de prijzen te verlagen, maar zijn tarieven, de oorlog in Iran en stijgende energiekosten hebben de zorgen over betaalbaarheid versterkt. In het hele land worstelen families om rond te komen, terwijl olie- en gasbedrijven in recente periodes recordwinsten hadden. Dit is Trump dit weekend in Perry, Georgia.

PRESIDENT DONALD TRUMP: En terwijl de olieprijzen tijdelijk hoog zijn en snel dramatisch zullen dalen zodra die oorlog voorbij is, omdat er zo veel olie is — allemaal in de Straat van Hormuz, er liggen schepen te wachten om te komen. We krijgen ze heel snel weg. Het Amerikaanse olie- en gasbedrijf verdient honderden miljarden dollars. …

Nee, ik kon gewoon de nep koppen al zien: “President Trump praat over al het geld dat ze verdienen terwijl mensen lijden bij de pomp.” Dat wordt de kop. Maar ik zei: “Het kan me geen moer schelen. Ik ga het zeggen: We verdienen een verdomd fortuin.” Ons land wordt steeds sterker. En die benzineprijzen gaan omlaag.

NERMEEN SHAIKH: Onze volgende gast waarschuwt dat economische onzekerheid de opkomst van autoritaire bewegingen kan aanwakkeren, en zegt dat het beschermen van de democratie vereist dat het leven betaalbaar wordt voor iedereen. We worden nu vergezeld door de gerenommeerde econoom Isabella Weber, auteur van het nieuwe boek, Antifascistische Economie: De Verdediging van betaalbaarheid, waardigheid en democratie. Ze is de oprichtend directeur van Essential Economics en universitair hoofddocent economie aan de University van Massachusetts Amherst.

Welkom, Professor Weber, bij Democracy Now! Waarom beginnen we niet gewoon met dat u het argument uitlegt dat u in het boek maakt, in de context van wat Trump zei in deze introductie die we hebben afgespeeld en Trumps algemene standpunt?

ISABELLA WEBER: Ja, heel erg bedankt voor de uitnodiging.

Elk van deze schokken waar we doorheen gaan, is een soort van keuzepunt. Als het gaat om de oorlog in Iran, is het eigenlijk een gecreëerde schok die letterlijk door de Amerikaanse regering is gestart. En wat we zien, is dat in de nasleep van deze schok de olieprijzen omhoog zijn geschoten, zoals je net in de video hebt laten zien. Dit betekende dat voor gewone Amerikanen de prijs aan de pomp met 45% steeg.

Maar tegelijkertijd, als we kijken naar wat er met de winsten in de petroleum- en steenkoolindustrie is gebeurd, die zijn met 415% gestegen. Dus we hebben recordwinsten in olie en gas die zelfs hoger zijn dan wat er in 2022 gebeurde na de Russische aanval op Oekraïne. Als Trump zegt wij als natie winnen, doet hij alsof de natie verenigd is, maar de realiteit is dat 50% van die winsten naar de top 1% gaat. De onderste 50% krijgt slechts ongeveer 1%. Dus bij elk van deze schokken, heb je, aan de ene kant een toenemende crisis in betaalbaarheid, maar aan de andere kant heb je enorme winsten die naar de rijksten van de rijken gaan. Dus het is een combinatie van een economische onzekerheidscrisis en een versnelling van een ongelijkheidscrisis met concentraties van privé-economische macht die niet langer verenigbaar zijn met enig zinvol begrip van democratie.

Dat is dus het startpunt van het boek. En als we een neoliberaal economisch draaiboek toepassen dan zeggen we in tijden van schokken, laat de markt haar werk doen, dat levert dan de uitkomsten op die we net hebben bekeken. Waar ik voor pleit is om de democratie te verdedigen in deze wereld van schokken en crises, we hebben democratische staten nodig die het basisinkomen van mensen beschermen. En dat betekent ook dat we buitensporige winsten moeten beperken, en deze versnelde vergroting van privé-economische macht moeten beperken en daar tegen in moeten gaan. Het gaat dus over een vloer onder het inkomen van mensen en een plafond op extreme vormen van vermogensconcentratie.

AMY GOODMAN: En hoe zou u precies deze antifascistische economie uitvoeren, professor Weber? Wat doet president Trump precies als hij bijvoorbeeld de betaalbaarheidszorgen negeert, zegt dat hij zich niks aantrekt van stijgende prijzen, maar tegelijkertijd beweert dat hij de prijzen omlaag brengt? Wat zou hij eigenlijk moeten doen?

ISABELLA WEBER: Ik bedoel, wat Trump doet is de wereldeconomie en het levensonderhoud van mensen behandelen als nevenschade van zijn oorlog en zijn politieke project. En dat is voor mij de autoritaire kern van wat hij doet. .

Wat hij, of eigenlijk iedereen die aan de macht is, zou moeten doen, is geen illegale oorlogen beginnen, maar een prijsplafond instellen voor basisproducten en een concrete prijsbodem voor de fossiele brandstofindustrie. Dus, je zou zo’n prijsplafond en prijsbodem kunnen verdedigen met de strategische voorraden die we al hebben, met de vrijgaven uit de voorraden via het Internationaal Energieagentschap die we al hebben. Je zou eigenlijk een multilaterale inspanning moeten hebben om een prijsplafond te verdedigen zodat de prijzen niet exploderen zoals ze deden. Dit is een korte termijn interventie, een korte termijn stabilisatie.

Op de middellange termijn moeten we natuurlijk van fossiele brandstoffen af, want die zorgen ervoor dat onze economieën volatiel zijn, dat is de kern van de klimaatcrisis. Dus de tijd die we winnen met prijsinterventies, zoals die ik net heb geschetst, moet gebruikt worden voor grootschalige investeringen in hernieuwbare energie, en de uitbouw van hernieuwbare energie moet zo gebeuren dat we de machtsstructuren die we nu in het energiesysteem hebben, niet herhalen.

In het boek ga ik eigenlijk terug naar de debatten van de jaren 40, waar de vraag naar een economie van ‘nooit meer’, een centraal thema was binnen allerlei denkrichtingen. En een van de belangrijkste lessen was dat de essentiële zaken te belangrijk zijn om door private bedrijven te worden beheerd, want degene die de leiding heeft over ons water, onze energie, ons voedselsysteem, onze huisvestingsinfrastructuur, enzovoort, heeft eigenlijk de controle over het lot van de samenleving en de economie. Daarom hebben we, om de democratie bestand te maken tegen autoritaire bedreigingen, eigenlijk publieke controle nodig over die essentiële zaken.

En energie is een van de voor de hand liggende punten om mee te beginnen, maar het gaat over het volledige scala aan basisbehoeften, waarbij wat je doet voor elke basisbehoefte afhangt van de sector. Dus voor voedsel bijvoorbeeld, denk ik dat wat Mexico deed met het zogenaamde mandjesmodel een heel goede aanpak is. Ze definieerden een mandje met voedselbasisproducten en stelden toen een overeenkomst op tussen de overheid en de grootste supermarktketens van het land, en de bedrijven moesten zich ertoe verbinden om de prijs van dit mandje als geheel stabiel te houden. En de president zelf zou in persconferenties rapporteren over hoe de bedrijven het deden om die prijs op het afgesproken niveau te houden. Wat dit dus doet, is eigenlijk zeggen dat het de taak van het staatshoofd is om ervoor te zorgen dat mensen de basics kunnen betalen, te beginnen met voedsel, en dat het zijn taak is om bedrijven verantwoordelijk te houden om deze overeenkomst echt na te komen.

Nu, dit is de exacte tegenovergestelde logica van wat we onder het neoliberalisme hebben gezien, waar mensen is verteld dat democratie het grootste systeem is dat ooit heeft bestaan — wat natuurlijk klopt — en dan, in de tweede zin, helaas, als het gaat om je meest basale behoeften, zoals genoeg geld hebben voor eten, dat er niets is dat we voor je kunnen doen.

Antifascistische economie neemt het tegenovergestelde standpunt in en zegt: nee, het is de taak van democratische staten om ervoor te zorgen dat iedereen de basisbehoeften kan betalen, en beleidsmaatregelen zoals dit mandjesbeleid zijn iets wat hier en nu kan worden gedaan, en moeten vervolgens worden ondersteund met structurele beleidsmaatregelen die de manier veranderen waarop essentiële goederen worden geleverd, om machtsconcentratie aan te pakken en de klimaatcrisis te bestrijden, want eigenlijk dragen de essentiële sectoren veel bij aan de uitstoot. Dus, decarbonisatie is ook een kwestie van het transformeren van de essentiële sectoren.

NERMEEN SHAIKH: Nou, laten we eens kijken naar wat onze eigen burgemeester van New York City, Zohran Mamdani, heeft gedaan op het gebied van betaalbaarheid. Dat was natuurlijk een van de centrale punten van zijn campagne. Mamdani kondigde aan dat de eerste supermarkt die eigendom is van de stad, volgend jaar zal openen in de Hunts Point-wijk in de South Bronx. Het plan maakt deel uit van een bredere initiële investering van 70 miljoen dollar om in elk van de vijf stadsdelen één supermarkt van de stad te openen. Volgens het voorstel zouden de winkels geen huur of onroerendgoedbelasting betalen, waardoor de overheadkosten laag blijven. Het plan moet nog worden goedgekeurd door de gemeenteraad. Dit is burgemeester Mamdani.

BURGEMEESTER ZOHRAN MAMDANI: Terwijl ik hier vanmorgen sta, kan ik niet anders dan denken aan de befaamde woorden van onze 40e president, Ronald Reagan: ‘De angstaanjagendste zin in de Engelse taal is ‘Ik kom van de overheid en ik ben hier om te helpen.” Het is een goed citaat, maar ik ben het er niet mee eens. Ik denk dat een nog angstaanjagender zin is ‘Ik heb de hele dag gewerkt en kan mijn gezin niet voeden.’ We gaan de kracht van de overheid gebruiken om prijzen te verlagen en het voor New Yorkers makkelijker te maken om eten op tafel te zetten.

NERMEEN SHAIKH: Dat is dus burgemeester Mamdani, die zoals we eerder zeiden, campagne voerde over betaalbaarheid. Dus een van de vragen die bij me opkwam tijdens het lezen van je boek is dat je aan de ene kant staten hebt met economische beleidsmaatregelen, sommige waar je het net over had, die de voorwaarden creëren voor de opkomst van fascistische bewegingen; aan de andere kant, in een meer lokale zin, waar diezelfde economische beleidsmaatregelen gelden, kunnen we een beweging hebben zoals de beweging die Mamdani heeft gekozen. En het is niet alleen in New York City. We hebben elders in het land ook democratisch-socialistische burgemeesters, onder andere in Seattle, en ook in Parijs, Barcelona, enzovoort. Hoe verklaar je dit verschil?

ISABELLA WEBER: Ja, ik bedoel, vanuit mijn perspectief is antifascistische economie een heel flexibele, zeer wendbare strategie. Het probeert in feite te laten zien dat een alternatief voor het neoliberale beleid mogelijk is hier en nu, onder de concrete omstandigheden waarmee we te maken hebben, ongeacht op welk niveau van bestuur we kijken. Dus, als we het voorbeeld van New York City nemen en de kwestie van voedsel bekijken, dan is het creëren van gemeentelijke supermarkten een van die stappen in de richting van laten zien dat de staat kan zorgen voor betaalbaarheid voor mensen. Nou, een supermarkt creëren is natuurlijk een project dat meerdere jaren zal duren, zelfs met het hoogste niveau van vastberadenheid en het bekwaamste projectmanagement. Dus, in de tussentijd moet je ook dingen doen die hier en nu resultaat opleveren. Dat is toch Zohrans focus op gaten in de weg? Dat zijn de stoepen die niet meer glad zijn omdat hij ervoor gezorgd heeft dat mensen ze schoonmaken. Dus je moet deze stappen zetten die nu effectief zijn, terwijl je de infrastructuur opbouwt voor meer publieke controle, in de naam van een economie die leven en betaalbaarheid en uiteindelijk waardigheid dient. Dus in die zin, waar je ook kunt handelen, zet je een stap in de juiste richting, en het gemeentelijke niveau is daar een heel belangrijk voorbeeld van.

En bedankt dat je ter sprake bracht dat het niet alleen New York City is. Ik was bij de Urban 20 die Zohran Mamdani organiseerde, en ik was echt onder de indruk om te zien hoe steden over de hele wereld actie ondernemen. In Mexico-Stad zijn er de stedelijke UTOPÍAS. Er zijn projecten die kleine plattelandsproducenten daadwerkelijk integreren met stedelijke consumenten door een publieke voorziening van groot- en detailhandel infrastructuur. In Istanbul zijn er volkskeukens. In Rome hebben ze de publieke voorziening van sportfaciliteiten voor jongeren opnieuw geïntroduceerd zodat ze daadwerkelijk kunnen concurreren met private aanbieders, en daarmee de prijzen verlagen. En dat is een belangrijk punt, want voor zowel supermarkten als het publieke aanbod van jeugdprogramma’s gaat het niet per se om het wegwerken van private aanbieders. Het gaat er niet om de markt uit te schakelen. Het gaat erom dat er publieke spelers zijn die anders handelen, en door anders te handelen, de algehele marktdynamiek veranderen en letterlijk een alternatief creëren, zodat mensen niet afhankelijk zijn van vaak zeer geconcentreerde private aanbieders als de enige optie.

Voor zoiets als gezondheidszorg denk ik dat de situatie anders is. Ik bedoel, gezondheidszorg is iets waar we letterlijk geen keuze hebben. Zoals, bij welk jeugdprogramma je meedoet, heb je wat keuze. Waar je boodschappen doet, heb je wat keuze. Maar als je een hartaanval hebt, heb je geen keuze waar je naartoe gaat. Je gaat gewoon doen wat je in leven houdt. Daarom zou ik voor gezondheidszorg niet pleiten voor een publieke optie, maar ik zou pleiten voor Medicare for All als een allesomvattende publieke inspanning. Dus het idee is eigenlijk om te zeggen, voor elke sector moeten we begrijpen hoe deze markten werken, hoe de vraagzijde werkt, hoe de aanbodstructuren zijn, en dan sectorgerichte strategieën vinden.

AMY GOODMAN: En kunt u ook iets eggen over de enorme concentratie van rijkdom? Als je kijkt naar de tweede inauguratie van president Trump, de mannen die achter hem staan, de miljardair tech-bro’s zoals ze worden genoemd, wat betekent dit? U zegt dat betaalbaarheid niet alleen een verkiezingskwestie is; het is een democratisch vraagstuk. En hoe ga je om met deze kloof terwijl mensen moeite hebben om rond te komen?

ISABELLA WEBER: Ja, ik bedoel, de concentratie van rijkdom is natuurlijk verbluffend. En eigenlijk waarschuwden economen al in de jaren ’30 dat dit niveau van rijkdoms- en machtsconcentratie die ze toen hadden, een bedreiging voor de democratie zou zijn. En het was inderdaad een bedreiging voor de democratie. Maar de niveaus van bedrijfsconcentratie waar we vandaag de dag mee te maken hebben, zijn nog gigantischer.

En we hebben allemaal de beelden gezien van de inauguratie en de tech-oligarchen die een plekje op de eerste rij hadden. Maar ik denk dat het ook belangrijk is om te beseffen dat dit slechts het topje van de ijsberg is. We hebben een zakelijke gemeenschap gezien die het deregulatieprogramma van Trump aanmoedigde, en het belastingverlagingprogramma van Trump toejuichte. We hebben net gezien hoe de markt reageerde op Lula’s herverkiezing. Ik bedoel, de real had de ergste waardevermindering sinds de jaren ’90 bij de totale economische ontwrichting in Brazilië. We hebben de marktreacties in Frankrijk gezien op de massale betaalbaarheidsprotesten. Dus het is heel duidelijk waar de markten staan.

Dus ja, het gaat natuurlijk over machtsconcentratie. Het gaat over die individuen die een belachelijke hoeveelheid macht hebben. Maar het gaat ook structureel over waar kapitaal terechtkomt op dit kruispunt voor de democratie. En ik denk dat het vrij duidelijk is dat de rijksten van de rijken hun kant hebben gekozen, dat de markten reageren zoals ze doen op een overwinning van Lula tegen Bolsonaro met een protofascistisch programma, met een agenda die de balans in Latijns-Amerika heel duidelijk tegen de democratie zou kantelen. Dus waar we tegenaan lopen is de concentratie van rijkdom, maar het is ook de macht van de markten over onze regeringen.

NERMEEN SHAIKH: Isabella, zou je kunnen zeggen of er bepaalde demografische groepen zijn waarvan jij vindt dat ze bijzonder kwetsbaar zijn voor wat jij een fascistische economie noemt? En wat is de bredere politieke en sociale context?

ISABELLA WEBER: Ja, ik bedoel, studies suggereren dat het juist degenen zijn die nog iets te verliezen hebben die het meest kwetsbaar worden, het meest gevoelig voor fascistische retoriek. Vaak zijn het dus niet degenen die al werkloos zijn, al onderaan staan, al arm zijn, die hier per se de belangrijkste doelgroep vormen. Het zijn degenen die onder druk komen te staan.

En deze schokken raken mensen heel direct. De onderste 50% in de Verenigde Staten geeft ongeveer 70% van hun inkomen uit aan essentiële dingen, zoals energie, gezondheidszorg, voedsel, huisvesting en vervoer, de dingen waar ze niet zonder kunnen. Wanneer deze prijzen omhoogschieten, wordt die andere 30% ook geknepen. Als we dan reageren door de rente te verhogen, wat momenteel het standaardrecept is tegen inflatie, dan wordt het vooruitzicht om een huis te kunnen kopen — wat natuurlijk voor Amerikanen een heel belangrijke stap is naar economische zekerheid, een bepaalde levensstijl, een zeker gevoel van eigenwaarde — nog verder buiten bereik geduwd.

Dit betekent dus we in de eerste plaats deze schokken hebben. Dan hebben we een beleidsreactie die wonen minder betaalbaar maakt, die erop gericht is mensen uit het werk te duwen. Dat is toch een verklaard doel van het verhogen van de rentetarieven? En dit alles wordt het giftige mengsel van economische onzekerheid, waarbij mensen al tientallen jaren wordt verteld dat hun waarde afhangt van hoe ze presteren op de markt.

Met deze structurele schokken, hebben ze geen kans om goed te presteren op de markt nietwaar? Ze gaan elke dag naar hun werk, doen hun werk, en toch wordt hun leven steeds precairder. En dan, als extreemrechts binnenkomt, doen ze in feite een beroep op deze ervaring van waardevermindering door te zeggen: “Nee, je bent eigenlijk iets waard omdat je wit bent, je bent een man. Je bent beter dan deze andere mensen.” Dus ze doen een beroep op deze natuurlijke hiërarchie, en ze suggereren dat je niet presteert op de markt omdat de hiërarchie is verstoord doordat vrouwen niet thuis blijven, doordat transgender kinderen in je sportclub zitten, door gehandicapte kinderen die in de klas mogen zijn, enzovoort. En dan luidt de belofte: als we al deze vervormingen wegnemen, dan wordt de markt weer zuiver en kun je presteren en laten zien hoe sterk en capabel je bent. En dat is eigenlijk waarom —

AMY GOODMAN: Isabella — 

ISABELLA WEBER: — weet je, zelfs heel neoliberale maatregelen zijn vaak cruciaal voor extreemrechts, omdat ze beloven dat als het om onzuiverheden gaat, en die verwijderd zijn, de markt zijn werk kan doen, en het daardoor goed met je zal gaan.

AMY GOODMAN: Professor Weber, we hebben nog maar één minuut, en ik wilde het even over AI hebben. U schrijft in uw boek: ‘Kunstmatige intelligentie is de nieuwe wapenwedloop tussen China en de Verenigde Staten.’ U zegt: ‘Wat AI voor de toekomst van defensie is, waren staal, kolen en kanonnen voor de herbewapening van de nazi’s.’ Dat is nogal een uitspraak. Dertig seconden.

ISABELLA WEBER: Ja, ik bedoel, wat we hebben gezien met AI is dat de leiders van AI, al meer dan 10 jaar zeggen dat dit tot het uitsterven van de mens kan leiden, maar dat er ondertussen wel geweldige zaken gedaan zullen worden. Dus dit tegenstrijdige beeld tussen zakelijke belangen, winstfundamentalisme en letterlijk het leven van de mensheid wordt heel duidelijk als het op de kwestie van AI aankomt. En AI is iets wat opkomt en essentieel is, waarbij de behoefte aan democratische controle zo urgent is als maar kan.

AMY GOODMAN: Ik wil je heel erg bedanken dat je bij ons was. Er is nog zoveel meer om over te praten, maar mensen zullen gewoon je boek moeten lezen. Isabella Weber, de auteur van het nieuwe boek Antifascistische Economie: De Verdediging van betaalbaarheid, waardigheid en democratie. Oprichter en directeur van Essential Economics en universitair hoofddocent economie aan de University van Massachusetts Amherst.