Libertaire Openingen – Over Handelen Buiten Staat En Kapitalisme Om

De Franse antimilitarist en anarchist André Bernard schrijft over ‘libertaire openingen’. Wie wil begrijpen wat hij ermee voor heeft, raad ik aan even terug te kijken naar het item ‘Zonder de staat? – Dat hebben zij gedaan!’ (zie Online). Daar vind je een tiental voorbeelden van mogelijke opvulling van ‘libertaire openingen’. Zijn nieuwe boek heeft die twee woorden in het Frans als titel: Brèches libertaires.

  De openingen die hij in zijn kronieken behandelt zijn talrijk, wat het boek tegelijk een rijke bron maakt van hedendaagse anarchistische literatuur. En André weet waar hij het over heeft. In eindjaren 1950 was hij militaire dienstweigeraar aangaande de Frans-Algerijnse oorlog. Hij ging in vrijwillige ballingschap in het buitenland. Met anderen richtte hij het tijdschrift Anarchisme et non-violence op, een thema dat hij zijn leven lang zou bediscussiëren. Hij schrijft nog steeds voor diverse libertaire tijdschriften en verzorgt mede uitzendingen van de anarchistische radiozender in de regio Bordeaux. Deze opstelling maakt dat hij vele publicaties over anarchisme onder ogen krijgt, wat weer menig kroniek oplevert. Het boek Libertaire openingen laat zich zo kennen als een beredeneerde en samenhangende keuze uit die verscheidenheid van kronieken. [ThH]

 In het voorwoord van zijn boek wijst de auteur erop dat het anarchisme iets levends is: het evolueert en zoekt openingen. Op de achterflap van het boek is dat als volgt nader onder worden gebracht (ik vertaal): ‘Hedendaagse libertaire mensen, en een enkeling uit eerdere perioden, tonen in hun geschriften grotendeels de mogelijkheid aan om openingen te creëren om te ontsnappen aan de structuur van deze maatschappij, die vastzit in overheersing en uitbuiting. Het gaat hierbij  (a) om reflecties en praktische toepassingen van antropologen en juristen; (b) om daden van verzet zoals sabotage of ontsnapping; (c) om ongehoorzaamheid in vele vormen; maar ook (d) om het omverwerpen van onze vooropgezette en zogenaamd onveranderlijke ideeën door de verheffing van verbeelding en poëzie. De libertaire openingen – waarin het woord een belangrijke rol speelt – impliceren ongetwijfeld een fysieke inzet, zowel individueel als collectief, met de risico’s die daaraan verbonden zijn. Als voorzorgsmaatregel, en voor zover mogelijk, kunnen we de wereld echter vanuit ons eigen perspectief bekijken’.

 In dit citaat vindt men grotendeels terug de indeling die de auteur gevolgd heeft om de gekozen kronieken te verwerken, te annoteren. Allereerst is daarvoor – bij het maken van keuzes – verbeelding nodig, het imaginaire. André Bernard schrijft daarover, samen met de libertair Pierre Sommermeyer. Het levert heel wat op om toe te lichten waar de openingen zoal zitten om het libertaire te laten spruiten. Na deze toelichting vindt er in mijn ogen iets unieks plaats. Het gaat hier om een relatief algemeen boek over anarchisme. Dat het opent met het ‘imaginaire’ is bijna vanzelfsprekend (‘De verbeelding aan de macht’). En daarop volgt een uitgelezen stroom van verwijzingen naar teksten van antropologen en juristen. Dit verheugt mij zeer.

 Eindelijk worden vormen van libertair recht gerekend tot onderdelen van wat mede onder het ‘anarchistische’ valt. Een aantal decennia heeft het mij gekost dit aannemelijk te maken. Hier wordt het door een niet-jurist onomwonden verwerkt in een chronologische volgorde die strookt met wat ik maar de Franse lijn noem. Hij behandelt een Franstalige tekst van mij (die ook in het Nederlands is uitgekomen), die hij laat overgaan in die van de antropoloog David Graeber. Daarna wordt het denken van de Amerikaanse antropoloog James C. Scott aan de orde gesteld. Tenslotte bediscussieert hij het werk van de in Frankrijk wonende antropoloog Charles Macdonald. En dit allemaal ten behoeve van het ontsluiten van libertaire openingen door het (libertaire) recht. Dit laatste verzorgt André Bernard vanuit de enkele jaren geleden opgerichte studiegroep ‘Anarchistische juristen’. Hij wijst op de publicaties van een aantal van hen, onder wie Jean-Jacques Gandini, die over ‘kraken’ schrijft. Ook Gandini is een ‘oudgediende’, hij en ik kwamen elkaar in 1979 voor het eerst tegen…tijdens het internationale seminar ‘Anarchism and law’ in Rotterdam (zie voor deze behandeling Bernard’s boek, pp.47-95).

 Op eenzelfde manier als hierboven aangegeven doorloopt de auteur de andere onderdelen van zijn boek. Volgend op ‘recht’ zijn wat dat betreft verzetshandelingen aan de orde, van inzetten van obstructiemacht tot sabotage. Veel voorwerk daarvoor is verricht door Victor Cachard met zijn geschiedenis van sabotage, dat mede ‘neutraliseren van het systeem’ omvat, welk ‘systeem’ ook. Dan is er nog een onderdeel dat ‘doen’ of ook ‘handelen’ inhoudt, waarbij de libertaire openingen worden ingevuld met Beginnen, een aanwijzing van Gustav Landauer. De Franse libertaire auteur Anatole Lucet heeft zich nog niet zo lang geleden onder meer daarvoor diepgaand met Landauer beziggehouden. Het is diens boek, naast enkele andere teksten, dat door André Bernard gebruikt wordt om een lijn te trekken ten behoeve van het idee ‘laten groeien’ (bloeien, ontwikkelen).

 Met zijn kronieken zit André Bernard in ons tijdperk. Dat wil niet zeggen dat er in het verleden niets te vinden zou zijn. Integendeel. Het is een reden om enkele auteurs uit het verleden, die in het heden hernieuwde aandacht krijgen, naar voren te halen, zoals Jean-Marie Guyau, Clara Wichmann en Fritz Oerter. En om libertaire barsten verder te openen zal het menigmaal niet zonder ongehoorzaamheid kunnen. Een insteek daarvoor vormt La Boétie (1530-1563) en een uitwerking ervan door Henry David Thoreau (1817-1862). Dat is bij André Bernard nog maar het begin, want nadien is er veel over te doen geweest – zo is bij hem te lezen. Doen dus zou ik zeggen en gaan begrijpen wat jijzelf met het anarchisme aan kan.

 Thom Holterman

 Bernard, André, Brèches libertaires, Éditions Atelier de création libertaire, Lyon, 238 blz., prijs 12 euro. (Meer informatie, zie Online)

 Toevoeging:

Wie in het Nederlands meer over ‘anarchistisch recht’ wil lezen, raad ik de brochure Anarchistisch recht aan (2025). Deze uitgave is tot stand gekomen in samenwerking met de internationale libertaire boekwinkel Het Fort van Sjakoo te Amsterdam. Daar is hij te koop en te bestellen. Zie Online.
[thh]