Wereldbank en IMF: geen oude en geen nieuwe wind

Van 12 tot 18 oktober houden de ‘instellingen van  Bretton Woods’ – Wereldbank en IMF (Internationaal Muntfonds) hun  jaarvergadering in Bangkok, Thailand. Het wordt er erg druk, want het zijn niet alleen de instellingen zelf die er aanwezig zijn, ook vertegenwoordigers van hun 191 Lidstaten, centrale banken en een horde academici en ‘civil society’. Het is elk jaar opnieuw en elk jaar een beetje meer een groot circus dat doet alsof er nijverig wordt gewerkt aan een ‘betere wereld’, aan het bestrijden van de armoede en het bevorderen van ‘ontwikkeling’.

20 oktober, 2026 7 min leestijd

(Foto Vertuccio, protesten tegen WB en IMF 2022, Wikimedia Commons, CC-BY-4.0)

Wie de agenda bekijkt ziet meteen dat het een vrij saaie bedoening wordt. De buitenlandse schuldenlast zal worden besproken, in Noord én Zuid, de besparingen op de zogenaamde ‘ontwikkelingssamenwerking’, de klimaatverandering, de geopolitiek en de vaststelling dat van de ‘Duurzame ontwikkelingsdoelen’ er slechts 36 % ‘on track’ zijn.

De verwachtingen zijn ondermaats, niet omdat de thema’s niet belangrijk zijn, maar omdat alle zogenaamde oplossingen al jarenlang in rapporten, verklaringen en resoluties zijn vastgelegd. Er wordt nauwelijks iets mee gedaan en er zit niets nieuws onder de zon. De schuldenblast staat al decennialang op de agenda, in Belem, Brazilië werd in 2025 een zoveelste ‘COP’ (Conference of the Parties) gehouden over milieu en klimaatverandering, er was in 2024 een VN-top over de toekomst, in 2025 een vierde conferentie in Sevilla over de financiering van ontwikkeling en in 2015 een ‘SDG-top’ met duurzame ontwikkelingsdoelen die in 2030 zouden moeten gehaald worden. Quod non.

De formele naam van de Wereldbank is ‘Bank voor Wederopbouw en Ontwikkeling’, een bank die geacht wordt te werken aan de modernisering en ontwikkeling van de hele wereld, na de heropbouw na de Tweede Wereldoorlog. Het IMF van zijn kant moet toezien op de monetaire en financiële stabiliteit in de wereld. Beide instellingen doen hun werk, wellicht doen ze dat ook goed. De vraag is of dat wat ze doen ook nodig en gepast is om het doel te bereiken, dan wel of ze niet meer schade aanrichten dan wat goed is voor de mensen.

De herauten van het neoliberalisme en de mondialisering

Na de val van de Muur was er veel enthousiasme over de nieuwe wereld die in de maak was. Gedaan met ideologische conflicten, hoera voor de nieuwe samenwerkingsmogelijkheden met vrijhandel in de hele wereld. Er werd komaf gemaakt met ontwikkeling in de oude betekenis, er kwam een neoliberale ‘pensée unique’ die de economie aan de democratische processen onttrok, verzorgingsstaten werden best vervangen door armoedebestrijding.

Twee decennialang ging het onderzoek in de studiediensten van Bretton Woods vooral over hoe armoede moest gemeten worden, hoeveel armen er eigenlijk wel waren, welke armoedeprofielen er bestonden en hoe die armoede uit de wereld kon geholpen worden. Het antwoord was, kort samengevat: met economische groei. En voor die groei waren ‘structurele aanpassingen’ nodig, denk aan privatiseringen en dereguleringen, wegwerken van ‘handelsbelemmeringen’, vrij kapitaalverkeer, afbouw van openbare diensten.

De wereld van 2026 is erg verschillend van wat men in 1990 voor ogen had. De drang naar ‘mondialisering’ werd in erg veel gevallen vervangen door een klemtoon op nationale grenzen, grootmacht Verenigde Staten gebruikt handelstarieven als politiek wapen, de schuldenlast blijft een immens groot probleem en de armoede, tja, die is ‘spectaculair gedaald’, maar men vergeet er bij te zeggen dat dit vooral dank zij China en India is. In Afrika zijn er, mede door de bevolkingsgroei, vandaag meer armen dan in 1990. Een klein miljard mensen lijdt honger. De ongelijkheid bereikt ongekende hoogtes. Het is wachten op een nieuwe financiële crisis of het uitbreken van een nieuwe wereldoorlog dan wel een klimaatramp.

En de ontwikkeling?

Het probleem met ‘ontwikkeling’” is dat er nooit een heldere definitie is geweest van wat het kon betekenen. Na het dekoloniseringsproces in de tweede helft van de twintigste eeuw wisten de nieuwe Staten wel wat ze wilden: een industrialisering, een rechtvaardig handelssysteem, technologietransfers en hulp van de rijke landen.

Van meet af aan werd de ‘samenwerking’ gekenmerkt door corruptie en cliëntelisme, de economische belangen van de rijke landen waren nooit weg te denken en de ‘witte olifanten’ waren talrijk.

Met de ommekeer van de jaren ’90 werd ‘ontwikkeling’ als collectief economisch en sociaal project zo goed als vergeten. We gingen ‘de armoede bestrijden’, wat betekende dat er winst moest gemaakt worden door bedrijven uit het Noorden, dat er hier en daar zeer beperkte programma’s van ‘sociale bescherming’ werden ingevoerd en dat enkele grote NGO’s zich toelegden op humanitaire hulp.

Ook die periode is nu aan het aflopen. De budgetten voor ‘ontwikkelingssamenwerking’ worden drastisch ingekrompen, bij de landen van de OESO, in de Europese Unie zowel als in België. En uiteraard in de V.S. waar de dienst USAID gewoon werd opgedoekt. We beweren nog steeds ‘solidair’ te (willen) zijn met het Zuiden, maar de praktijk wijst op iets anders. We beweerden 0,7 % van ons bruto binnen lands product aan hulp te willen besteden, de OESO-landen staan vandaag op 0,34 %. België is gezakt van 0,48 % naar 0,37 %. In België gaat een groot deel van de hulp trouwens naar Oekraïne en naar de opvang van asielzoekers. De honderden miljoenen extreem arm gemaakte mensen mogen hun plan trekken.

Trouwens, mocht de samenwerking echt tot ‘ontwikkeling’ leiden, we zouden het al gezien hebben. Maar de ‘minst ontwikkelde landen’ die de UNCTAD (VN-organisatie voor handel en ontwikkeling) telde waren in 1971 met 24, rond 2000 waren ze met zo’n vijftig en vandaag nog steeds met 44. Het enige land dat zich wel heeft geïndustrialiseerd en ontwikkeld is China, niet met de regels van Wereldbank en IMF, maar met een eigen  programma. De Zuidoost-Aziatische ‘tijgers’  die zich vanaf de jaren ’60 sterk konden ontwikkelen – Zuid-Korea, Taiwan, Singapore en Hong Kong konden  op gulle kapitaalstromen rekenen om het communisme in de regio tegen te houden.

Alleen maar kommer en kwel?

Er zal in Bangkok niets zijn te merken van enige nieuwe dynamiek. Het neoliberale beleid waar de instellingen zich met volle overgave mee bezig hielden, is deels van de agenda verdwenen. Het is grandioos mislukt. De mondialisering en de vrijhandel liggen op apegapen. ‘Structurele aanpassingen’ blijven onverminderd gelden, maar werden eerst ‘fiscal consolidation’ en nu ‘rebuilding buffers’ genoemd. Armoedebestrijding werd ‘sociale bescherming’ en heet nu ‘jobs, jobs, jobs’ maar zal de economische en sociale rechten van de werknemers niet bevorderen, laat staan bijdragen tot hun emancipatie. Er wordt nu zelfs over ‘solidariteit’ gesproken, als een ‘strategisch globaal belang’. Er is geen enkele reden om te denken dat dit het belang van arm gemaakte landen in het Zuiden kan zijn.

Volgens een nieuw rapport van de ‘End Austerity Campaign’ leven vandaag 6 miljard mensen onder een of ander soberheidsbeleid. Wie mocht denken dat de Arizonaregering in België zelf zijn  besparingen kiest: het IMF stelt voor dat hier de uitgaven voor onderwijs en gezondheidszorg worden beperkt, dat de sociale zekerheid wordt hervormd en vooral de armsten ten goede komt, dat er een pensioenhervorming komt, dat de vennootschapsbelasting én de sociale bijdragen van werkgevers worden verlaagd, dat er meer verbruiksbelasting (BTW) wordt geïnd, dat er een maximum komt voor de uitgaven voor ambtenarenlonen en dat de arbeidsmarkt wordt geflexibiliseerd. (Map Visualization of Global Cuts | End Austerity Collective)

De plundering door de grootmachten van Afrika’s rijkdom gaat door, ongehinderd, net zoals ook in het verleden gebeurde. Deskundigen leggen haarfijn het verband bloot tussen die rooftocht en de vele eveneens onderling verbonden conflicten: van Iran tot Soedan, Libië, Ethiopië, Jemen, de Sahel en uiteraard de V.S., Frankrijk en Rusland.

Is er dan alleen maar kommer en kwel? Neen, omdat het besef van de hypocrisie meer en meer aan de oppervlakte komt. Een klein aantal organisaties van het mondiale middenveld zal daar in belangrijke mate toe bijdragen in Bangkok. Wie wil luisteren zal er kunnen horen wat voor kwaad de nieuwe ‘buffers’ aanrichten en vooral hoe totaal ongepast en schadelijk het beleid van de Wereldbank en het IMF wel is. Een hervorming van die instellingen, zo wordt nu gezegd, is even waarschijnlijk als een hervorming van de V.N.-Veiligheidsraad. Met hun 1 Dollar- 1 stem systeem werken ze trouwens in strijd met het V.N.-Handvest dat de ‘soevereine gelijkheid’ van alle landen vooropstelt. Er zal in Bangkok ook een ‘toolkit’ voor campagnes tegen Bretton Woods worden voorgesteld: een document met uitleg over de instellingen en hoe ze best bestreden worden. Er is een voorstel voor het oprichten van een ‘International People’s Assembly’. Het oude idee voor een ‘recht op ontwikkeling’ wordt weer uit de kast gehaald.

Aan ideeën over hoe solidariteit, democratie en mensenrechten of sociale en economische rechtvaardigheid kunnen verdedigd worden is er geen gebrek. Wat nog ontbreekt is een gedeelde agenda, een bereidheid om samen te werken en een strategie om mensen ervan te overtuigen dat ‘ontwikkelingssamenwerking’ een uitstekend idee is waar we dringend mee moeten beginnen.